ЭТНОМӘДЕНИ КОДТЫ АША БІЛУ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ

Адам жанының рухани-әлеуметтік жаңғыруының айнасы, әрекеті мен әрекеттесуінің, ғаламдасуының тиімді құралы – тіл. Оның себебі – тіл арқылы ұлт болмысын анықтайтын мәселелердің мазмұны мен түйін-дәйектері ұлттың мәдени кодында астарланған. Ал мәдени кодты ашудың кілті – лингвомәдени таңбаға салынған ақпараттарды аша білу.

Осыған орай, ұлттық рухты жаңғыртып, ұлттық мәдениетті тану мен танытуда соның бір жолы тіл арқылы рухани-мәдени мұрамызды ежелден келе жатқан тәжірибе не­гізінде қорытып, тарихи қызметін саралап, қайта бағалауға бағытталған кең арналы зерттеулердің қажеттілігі туындап отыр. Мысалы, кез келген этномәдени атау белгілі бір затты атап қана қоймай, ұлттың өзіне тән дүниетанымдық ерекшелігіне сай туындаған бұйымды дәйектейді. Себебі, сол сөздердің маз­мұнында айшықталған халықтың басынан кешкен тарихы, бүкіл рухани және дүнияуи мәдени байлығы, болмысы, дүниетанымы мен әдет-ғұрпы, салт-санасы сақталады. Бірақ сөз – заттың тура таңбасы емес, дүниенің тікелей бейнесі емес, адамның иә белгілі бір ұлттық ұжымның дүниені тануы мен күнделікті тұрмыс пен еңбек тә­жірбиесі барысындағы архетиптік тілдік сана­сында, тілдік шығарма­шылық процесс нәтижесінде туған бейнесі. Сөз қа­зынасының ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыратын қызметі қазақ ұлтының этностық табиғатына сай мәдени-танымдық ерекшелік­терін бойына сіңіріп, қазақы бол­мысты жинақтайды. Демек, тіл ақиқатты сезіну, қабылдау тәсілінің бірі ретінде ұжым мүшелерін тек тілдік жағынан ғана емес, мәдени-танымдық жағынан да өзара жақын­дастырады. Соның аясында ұлттық санада құрылымдалған дәстүрлі дүние­таным мен руханият жүйесі оларды таңбалаған тілдік бірліктердің (фразео­логиялық, паремиологиялық, преце­денттік тіркестерде, этнолек­сикада тағы басқа) мазмұны кешенді зерттеу негізінде жаңғырып, «кілті» ашылады.
Бұл арада тілдің тек коммуни­кативтік емес, кумулятивтік (мұра­герлік) қыз­метіне сай тұтастырушы, ұластырушы, жаңғыртушы қызметі­нің маңызы ерекше. Соның негізінде ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ұлттық тәрбиенің мұраты ретінде дәріптеп, белгілеген, ұлттық мәде­ниеттің өзегін құрайтын қастерлі ұғымдарды белгілейтін заттық мә­дениет пен рухани мәдениеттің түрлері тілдік қазынамызда сан түрлі тілдік құралдармен айшықталған. Олардың мәніне тереңдеп, табиғатын тану қазіргі қоғамдық сана мен мәдениеттің бүгінгі деңгейіне сабақ­тастыруды мақсат ететін мемле­кеттік «Рухани жаңғыру» бағдарламасының ғылыми-танымдық, ғылыми-әдіс­темелік негізін құрайды.

Осыған орай, ел боламыз деген жұрт­тар өзінің ұлттық болмысын, елдігін сақтау үшін осы тектес ұлттық құнды­лықтар дүниесін түгендеп, оның мән-мазмұнын, қадір-қасиетін бағалайтын рухани-танымдық зерттеулер мен алуан түрлі іс-шаралар жүргізуде. Белгілі тілші-ғалым Н.Уәлидің пікірінше, жаһандану кезеңіне тән жағымсыз сипат – тобырлық мәдени сана тілді игеру деңгейі төмен ортада қалыптасады. Осы мәселелердің өзектілігін ерекше түсініп, тіл арқылы рухани дүниені жаңғырту мәселесін жан-жақты зерттеуге атсалысып жүрген қазақ тіл біліміндегі ғалымдардың ішінде Н.Уәли мен З.Ахметжанованың еңбек­тері жүйелілігімен, ғылыми-танымдық маз­мұнының тереңдігімен ерекшеленеді. Олар қалыптастырған мектептің зерт­теулері лингвомәдени білім жүйе­сіндегі рухани кодтарды ашуда аса маңызды. Осы зерттеулердің нәтижесі тілдің тек коммуникативтік құрал емес екенін, тілде екі түрлі білім жүйесі бар екенін көрсетеді. Біріншісі – тілдің лексика-фразео­логиялық жүйесіндегі мағы­налар. Екіншісі – тілдік емес, дәстүрлі білім жүйесі. Білімнің бұл түрі – этностың (халық, ұлт) өмір тәжірибе­сінен ғасырлар бойы жинақталған, ұлтқа мирас болып келе жатқан этнос санасындағы дәстүрлі дүниетанымы. Бұл білім тілдік емес деп аталғанымен, ол ұжымдық санада тіл арқылы сақталған. Лингво мәдениет­танушы бұл жерде тілді емес, тілдік дерек арқылы сақталған ақпаратты пайда­ланады. Демек, ұлт болмысын тұтас тануда лексика-фразеологиялық бір­ліктердің лингвистикалық сипатын ашатын жалаң тілдік білім жеткіліксіз болып, олардың мағынасындағы мәдени танымды ашудың маңызы артады. Мысалы, зерттеуші Н.Уәли «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деген фразеологиялық тіркестің мәдени се­мантикасын былайша ашады: Бұл біріншіден, образбен шегенделген дү­ниетаным. Оның тура мағынасы эко­номикалық, рухани, экологиялық (табиғат балансы сақталған) заман. Екіншіден, оның сипаттаушы мазмұны: молшы­лық, мамыражай тыныштық, дау-дамайсыз өмір және береке-бірлік. Жоғарыда атап көрсетке­німіздей, Қа­зақстан тіл білімінде осы тектес зерттеулердің арнасын кеңейтіп, ғылыми-әдістемелік, теориялық деңгейін көтеріп жүрген ғалымдар баршылық. Бірақ сол ғылыми парадигманың теориялық деңгейіне қоса мазмұндық-деректік сипатын жан-жақты ашудың ғылыми жүйе­лілік сипатын жаңа сапаға көтеріп жүрген көшбасшы ғалымдардың бірі – профессор Зәуреш Ахметжа­нова. Ға­лымның және оның шәкірт­терінің салыстырмалы сипаттағы зерт­теу­лерінің нәтижесінде дәстүрлі қазақ қоғамының күнделікті тұрмы­сын­дағы тілдің ком­муникативтік қыз­­метінің әр ұлтқа тән мәдени ерек­шелігінің де тілдік көрінісі жан-жақты көрсетіліп, айқындалады. Профессор З.Ахмет­жанова академик Ә.Қайдардың «Халық даналығы» сөздігін этно­мәдени кодты астарлау­дың дәйекті көзі ретінде айқындап, қазақ тілінің фразеологиялық жүйе­сінде дәстүрлі қазақ қоғамын­дағы ком­­муникативтік қызметтің қалай ай­шық­талғанын ұлт пен тіл, ұлт пен мә­дениет сабақтас­тығында жан-жақ­ты линг­вомәдени талдау арқылы дәйектейді.

Жалпы, бейнелеп сөйлеу қазақтың сөз өнерінде, салт-дәстүрінде, жұм­бақта­рында, шешендік тіркестерінде кеңінен қолданылған тәсіл екені белгілі. Осымен байланысты, мы­салы, жаугершілік за­манға сай халық басындағы қилы-қилы хал-ахуалдар мен хандық билік аясындағы түрлі әлеуметтік-саяси жағдаяттарға куә болып, ортасында жүрген жыраулар поэзиясында астарлап айту, тұспалдап сөйлеу сөз мәдениетін жаңа деңгейге көтерген. Көшпенді мәдениеттің өрісін­дегі қоршаған табиғаттың флорасы мен фаунасы, ландшафттың ерекшелігін өздерінің таным көк­жиегіне сай теңеп, кейіптеуі тұтас көркемдік-рухани әлем кеңістігін, жүйесін қалыптастырды. Бұл, ай­налып келгенде, өзін табиғаттың бір бөлшегі ретінде санайтын көш­пенді мәдениеттің негізгі қағидасы.

Сондықтан қазақ тұрмысын бей­нелеген ақын-жыраулардың шығар­ма­ларында олардың мәдени коннотациясы жиі кездеседі:
Елбең-елбең жүгірген,
Ебелек отқа семірген; немесе
Құладың құстың құлы еді,
Тышқан жеп жүнін түледі т.б.
Демек, бұл атаулардың этномәде­ни кодын ашу үшін олардың тек фитонимдік, орнитонимдік т.б. ақпараттарын, яғни ғылыми кодын ашу жеткіліксіз. Ол үшін, мысалы, «Ебелек оттың семіртетінін», «Құладын­ның текті құс еместігін» т.б. күнделікті тұрмыс тәжірибесінде таныған кәсіби таным да керек.

Қазақ танымында сөзге ерекше мән беріліп, сөз мазмұнының жан-жақты толық сипаты қазақ өмірінде алуан түрлі күрделі істердің күрмеуін шешкенін мәдени-тарихи мұрала­рымыз дәлелдеп отыр. Соның нәти­жесінде билердің, шешендердің т.б. сөздеріндегі қазақтың сөз құдіретін, сөз әлеуетін қазақ болмысынан тыс қарауға болмайтыны айқын көрінеді. Жыраулар поэзиясында астарлап айту, тұспалдап сөйлеу, көшпенді мәдениеттің таным көкжиегіне сай теңеп, кейіптеуі тұтас көркемдік рухани кеңістігін қалыптастырған: Ел жағалай қонбаса, Бетегелі бел ғаріп; Хандар киген қамқа тон, шүберек болар тозған соң; Сақ етер тиді саныма, сақсырым толды қаныма; Жүрген аяққа жөргем ілінер; Айылын жимады; Дөнен қымыз; Бесік құда; Қанжығаға байлады; Жығасы жығылды; Жарғақ тон; Пұшпағы қа­намаған, т.б. Осы сипаттағы лингво­культуремалар мен этнографизмдер, одан туындайтын тұрақты тіркес­тердің түп тамыры ұлт санасында тұрақты түрде сақталып, этномар­керлік деңгейге жеткен таңбалардан бастау алады.

Осындай тілдік мұра арқылы ұлтты, ел мәдениетін барынша толық танытудың негізгі бір тетігі – ұлттық әлемнің тілдік үлгісін жасау, ұлттық мәдениеттің кілтін ашу.
Тәуелсіздік пен жаһандану тоғысқан қазіргі күрделі заманда егеменді елдің өсіп-өнген тамырын тауып, біртұтас елдігін қалыптас­тырып, басын біріктірген түпқазығы ретіндегі тілдің қызметін тану – ұлттық сананың заманауи даму деңгейіне сай туындап отырған рухани-әлеуметтік мүдде талабы.

Жамал МАНКЕЕВА, 
А.Байтұрсынұлы атындағы 
Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері

0 Shares