Қазақ терминологиясы: бүгіні мен ертеңі

Мәжілістің Әлеуметтік-мәдени даму комитеті «Рухани жаңғыру: қазіргі қазақ терминология­сы» тақырыбында ғылыми-тәжірибелік конференция өткізді. Конференцияның мақсаты еліміздің Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың қазақстандықтардың қоғамдық санасын жаңғырту және рухани даму мәселелеріне қатысты сөздері мен мақалаларында бірнеше мәрте көтерілген «тілімізді терминологиялық тұрғыдан халықаралық деңгейге жақындату» қажеттілігіне негізделген.

Іс-шараға Парламент депутаттары, Президент Әкімшілігі мен Премьер-Министр Кеңсесінің жауап­ты қызметкерлері, Үкімет жанын­дағы Республикалық терминология комиссиясының мүшелері, Қазақ тілі әліпбиін латын графика­сы­на көшіру жөніндегі Ұлттық ко­миссия жанындағы жұмыс топ­тары­ның мүшелері, жетекші ғалым­дар, мемлекеттік органдардың қыз­меткерлері, ұлттық компания­лар мен БАҚ өкілдері қатысты. Ғы­лы­ми-тәжірибелік конференция­ ба­ры­­сында қатысушылар отандық тер­ми­нологияның маңызды мәселелерін кеңінен талқылады.

Отырысты ашқан Мәжілістің әлеуметтік-мәдени даму комитетінің хатшысы Бейбіт Мамраев еліміз­дің Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұр­сұл­тан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық ма­қаласындағы  қоғамдық сананы жаң­ғыр­ту идеялары барша қазақ­стандықтар тарапынан кең қолдау тауып, жалпы ұлттық рухани өрлеуге жол ашқанына тоқталды. «Ұсынған игі бастамалары – қазақ тілінің латын әліпбиіне көшуі, «Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасы қазіргі қазақ терминологиясын одан әрі дамытумен тікелей байланысты. Елбасымыз «Егер біз қазақ тілі ғұмырлы болсын десек, оны жөнсіз терминологиямен қиындатпай, қазіргі заманға лайықтауымыз қажет. Терминология тұрғысынан қазақ тілін халықаралық деңгейге жақындату керек», деген болатын. Шынында да қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастыру және бе­кіту процесін жетілдіру қажеттігі туын­дап отырғандығы даусыз. Оған ғылыми және шығармашылық интеллигенция өкілдері, жетекші ғалымдар, тілтанушылар мен жауапты органдар белсене атсалысуға тиісті. Мұндай жұмыс жүйелі негізде жүргізілгені жөн», деді Б. Мамраев.

Өз кезегінде сөз алған А.Байтұр­сын­ұлы атындағы Тіл білімі инсти­тутының директоры Ерден Қажы­бек,­ ғалым-терминолог, профессор Шерубай Құрманбайұлы зама­науи терминдерді қалыптастыру қа­ғи­даттарына, салалық терминдерді біріз­ден­діру мен жүйелеу мәселелеріне баса назар аударып, жаңа қазақ әліп­биі негізінде терминдерді қолдану ая­сын одан әрі кеңейту қажеттілігіне тоқталды.

«Қазіргі қазақ терминологиясының өзекті мәселелері» деген тақырыпта баяндама жасаған Ш. Құрманбайұлы бұл саладағы бірінші кезекте ат­қа­рылуға тиісті жұмыстар мен шешімін тап­паған мәселелер жөнінде айтып өтті. «Бұл тұрғыдан келгенде екі мә­се­леге ерекше мән беру қажет деп ой­лаймыз. Біріншіден, терминология дамуының бағыт-бағдарын белгілеп отыратын ғылыми кадрлардың, әсі­ресе термин жасауға машықтанған, тер­минологиялық жұмыстарды кәсі­би тұрғыдан жүр­гізуге құзыретті прак­­тик тер­мин маман­дарының жет­кі­­ліксіздігі мен ол­ардың осы іс­тің басы-қасында болмауы, өздері ма­ман­данған іспен тікелей айналыс­па­уы. Екіншіден, терминологиялық жұмыстарды рес­публикалық деңгейде жүйелі түр­де үйлестіре отырып, жоғары кәсі­би деңгейде жүргізілмеуі. Қазақ тер­ми­нологиясының шешімін таппай жатқан өзге мәселелерінің бәрі осы ең бас­ты екі мәселені дұрыс шешіп, жолға қоймаудан туындап отыр деуге болады», деді ол.

Пікір алысу барысында аударма саласындағы қордаланған мәселелерге де баса назар аударылды. Атап айт­қанда, Жоғарғы соттың судьясы Бағ­лан Мақұлбеков, Мәжіліс депутаты Асылбек Смағұлов, Мәжілістің редакциялау және аударма бөлімінің мең­герушісі Дәуітәлі Омашұлы заң жо­баларындағы жұмыстардың сапасына ықпал ететін заңнама терминдері мен ұғымдарының дәл аударылмау фактілерін атап өтті.

Еліміздегі танымал ғалымдар ат­са­лысып жатқан «Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын іске асы­ру барысындағы Ұлттық аударма бюросының тәжірибесі туралы Рауан Кенжеханұлы айтып берді. «Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасын іске асыру үшін үкіметтік емес және коммерциялық емес негізде жұ­мыс істейтін «Ұлттық аударма бюросы» құрылды. Бюроның үйлес­ті­руімен іске асып жатқан ауқымды ғылыми аударма жұмысы қазақ ті­лінде жаңа оқулықтар дайындап, жо­ғары мектеп мазмұнын түбегейлі түр­де жаңартумен қатар қазақ аударма мектебінің күшейіп, соның ішінде бүгін сөз болып отырған терминология мәселелерін нақты, практикалық тұр­ғыдан қарауға негіз болды», деді ол.

Латын графикасына көшу барысында терминдерді тіл заңдылықтарына сәйкес енгізудің негізгі бағыттары туралы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Терминология бө­лімінің меңгерушісі Қарлығаш Ай­дарбек, Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ғалым-хатшысы Гүлфар Мамырбекова өз пікірлерімен бөлісті.

Өз кезегінде сөз алған Мәжіліс де­путаты Сауытбек Абдрахманов ақ­параттық кеңістікте жаңа терминдерді дұрыс қолданудағы журналистердің жауапты міндетіне баса назар аударды. Сонымен қатар конференция­ны бірлесе ұйымдастырушы ретінде Тіл саясаты комитетіне Үкімет бе­кіткен қазақ тілі әліпбиін латын гра­фикасына 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен көшіру жөніндегі іс-шаралар жоспарын дер кезінде және сапалы орындау мәселесін назардан тыс қалдырмауды ұсынды. «Терминнің негізгі ерекше­лік­те­рі мыналар: біріншіден, жүйелілігі, екін­шіден, дефинициясы, яғни ғы­лы­ми анықтамасы, үшіншіден, моно­семиялығы, яғни әртүрлі мағы­на тудырмайтыны, төртіншіден, экс­прессияның болмауы, яғни сезімге ерік бермеуі, бесіншіден, стильдік бей­тараптылығы. Терминжасам ісін­­де осы талаптар сақталуы мін­дет­ті. Бір ұғымды бірнеше сөзбен қа­тар жеткізу тілді дәлсіздікке ұрын­дыр­май қоймайды. Мұндай дәлсіздік ха­лықаралық құжаттарда, әртүрлі іс­керлік мәмілелерде, мүлікті кепілге қоюға, сатуға, тарту етуге қатысты но­тариус қағаздарында, адам тағды­рын шешетін қылмыстық істер анық­та­маларында, сот шешімдерінде түсін­бестікке, тіпті дауға соқтыруы да мүмкін. Әскер және қорғаныс са­лаларының терминдерінде бұған атымен жол беруге болмайтыны белгілі» деп атап өтті депутат С.Абдрахманов.

«Егемен Қазақстан» республи­ка­лық газеті» АҚ басқарма төр­ағасының орынбасары – бас ре­дактор Айбын Шағалақ қазақ бас­па­сөзінің қарашаңырағы «Egemen Qazaqstan» га­зеті қазіргі кезде газеттің бір бетін жүйелі түрде жаңа әліпбимен шы­ғарып жатқанына тоқталды.  «Басты мақсат – жаңа әліпбиге жұрт­шы­лық­тың көзін, бойын үйрете беру. Бұл қадам қалың оқырман тарапынан жақсы қабылданып, көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Жалпы біздің басылымның бір бетін латын әліпбиімен беру ісінде 4 әріпке – Ю, И, і және С әріптеріне қатысты аздаған іркіліс туатыны болмаса, тұтастай алғанда, газеттің өндірісіне жауапты қызметкерлердің алдынан аса бір үлкен қиындық кездесіп отырған жоқ», деді.

Конференцияны қорытындылаған депутат Б.Мамраев қазақ терминологиясын біріздендіру жұмыстары ғылыми сүйемелдеуді, сондай-ақ Мә­де­ниет және спорт, Білім және ғылым министрліктерінің жүйелі де тиімді өзара әрекеттестігін күшейтуді талап ететінін айтты. Конференцияның қо­рытындысы бойынша мемлекеттің тіл саясатын одан әрі жетілдіруге ба­ғытталған қарар қабылданды.

Оставить комментарий

avatar
  Subscribe  
Notify of