Қайдар Әбдуәли Туғанбайұлы

БИБЛИОГРАФИЯ

1952
1. Насущные вопросы развития уйгурской культуры // Казахст. правда. 1952. 16 мая (Совместно с Н.Мансуровым).
1953
2. Ұйғыр терминологиясы жөнінде // Қазақст. мұғ. 1953. 11 окт.

3. К вопросу об уйгурской терминологии // Учитель Казахстана. 1953. 9 окт.
1954
4. Ауыл шаруашылық терминдерінің сөздігі жөнінде // Соц. Қазақстан. 1954. 7 янв. (М.Жақыпбековпен бірге).
1955
5. Әдәбият дәрислиги: Уйғур мәктәпләрниң 9-10 синиплири үчүн. Алмута, 1955. 188 б. (Ғ.Сәдвақасов һәм Ш.Кибиров билән).
6. Парные слова в современном уйгурском языке: Автореф. дисс... канд. филол. наук. Алма-Ата, 1955. 16 с.
1956
7. Уйғур әдәбияти: Оттура мәктәпләриниң 8-синипи үчүн хрестоматия. Алмута, 1956, 180 б. (Қ. Разиев билән).
1957
8. Профессор С.Е. Маловниң хатириси // Коммунизм туғи. 1957. 22 окт.
9. Уйғур әдәбий тилиниң тарихи тәрәққиятиға бир нәзәр // Коммунизм туғи. 1957. 13 июнь.
1958
10. Парные слова в современном уйгурском языке. Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1958. 168 с.
11. Уйғур әдәбияти: Оттура мәктәпләрниң 8-синипи үчүн хрестоматия. 2-бес.  Алмута, 1958. 180 б. (Қ.Разиевпән билән).
12. Уйғур тили вә әдәбияти хусусидики коммунистік партияниң йәне бир ғәмхорлиғи // Халық мұғалімі. 1958. ғ5. 44-50 б.
13. Уйғур тилини илмий жәһәттин тәкшүрәш ишиниң һазирқи әһвали һәққидә // Коммунизм туғи. 1958. 10 апр.
1959
14. Кейбір қос сөздердің этимологиясы // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1959. ғ 10. 94-96 б.
15. К вопросу о частицах в уйгурском языке // Тр. Сектора востоков. АН КазССР. Алма-Ата, 1959. Т. І. С. 117-136.
16. Әдәбият дәрислиги: Уйғур мәктәпләрниң 9-10 синиплири үчүн. 2-бес. – Алмута. 1959. – 288 б. (Ғ.Сәдвақасов һәм Ш.Кибиров билән).
1960
17. Конференция по вопросам тюркологии и истории русского востоковедения (Казань, июнь, 1960 г.) // Вестн. АН КазССР. 1960. ғ 10. С. 87-88.
18. О новой уйгурской орфографии // Изв. Ан Каз ССР. Сер. филол. и искус. 1960. Вып. 2. С. 86-93 (Совместно с С.К. Кенесбаевым).
19. Уникальный лексикографический труд: (о пятиязычном маньчжурско-тибетско-монгольско-уйгурско-китайском словаре анонимного автора, датируемом 2-й половиной XVІІ в.) // Вестн. АН КазССР. 1960. №2.C. 109-111.        
20. Совет уйғуршунаслиғиниң атиси // Коммунизм туғи. 1960. 17 янв.
21. Уйғур әдәбияти. Оттура мәктәпләрниң 8-синипи үчүн хрестоматия. 3-бес. Алмута. 1960. 167 б.
22. Уйғур тилишунаслигиниң 40 жил давамидики тәрәққияти. Наука Советского Казахстана. 1920-1960. Алма-Ата. 1960. С. 635-646.
1961
23. Филология ғылымын дамытудағы М.В.Ломоносовтың ролі // Вестн. АН КазССР. 1961. № 11. С. 51-56.
24. Вопросы уйгурской терминологии // Вопросы терминологии: (Мат-лы Всесоюз терминолог. совещ.). М., 1961. С. 128-131.
25. Грамматическая характеристика некоторых сравнительно-метафорических выражений в уйгурском языке // Тр. Вопросы уйгурской филологии С. 26-37.
26. Краткий грамматический очерк уйгурского языка // Уйгурско-русский словарь. Алма-Ата, 1961. С. 289-328.
27. С.Е.Мавлов – глава советского уйгуроведения // Изв. АН КазССР. Сер. филол. и искус. 1961. Вып. 1. С. 91-96.
28. Роль М.В.Ломоносова в развитии филологии // Вестн. АН КазССР. 1961. № 11. C. 51-56.
29. Уйгурские имена // Уйгурско-русский словарь. Алма-Ата, 1961. С. 284-288.
30. Уйгурское языкознание за 40 лет // Изв. АН Каз ССР. Сер. филол. и искус. 1961. 23 авг.
31. Абдулһәй Муһәммәдий – тилшунас // Коммунизм туғи. 1961. 23 авг.
32. Уйғурчә-русчә луғәт. 16 000 сөз. Ш.Кибиров вә Ю.Цунвазо тәһрири астида. Алмута. 1961. 328 б.
1962
33. Өнегелі өмір // Қазақстан мұғалімі. 1962. 22 февр.
34. Современный казахский язык. Фонетика и морфология. Алма-Ата. 1962. 452 с. (Совместно С.Кенесбаевым).
35. Структурные типы слов // Современный казахский язык. Фонетика и морфология. Алма-Ата. 1962. С. 120-129.
36. Уйгурский язык и литература: (Аннотир, библиогр. указатель). Алма-Ата. 1962. Т.1. 139 с.
37. Әдәбият дәрислиги: Оттура мәктәплирниң 9-10 синипи үчүн. Алмута. 1962. 314 б. (Ғ.Сәдвақасов және Ш.Кибировпән билән).
38. Уйғур тили грамматикиси: Синтаксис. Сәккиз жиллиқ мәктәпниң  VІІ-VІІІ синиплири үчүн дәрислик. Алмута. 1962. 95 б. (Ш.Кибиров билән).
1963
39. Ұйғыр әдеби тілінің дамуына орыс тілінің ықпалы // Қазақстан коммунисі. 1963. № 7. 63-71 б.
40. Ұлт тілдерінің даму заңдылықтары // Қазақстан коммунисі. 1963. №1. 53-57 б. С. 266-270.
41. Константин Кузьмич Юдахин // Народы Азии и Африки. 1963. Вып. 6. С. 266-270.
42. Һазирқи заман уйғур тили: І қисим. Лексика вэ фонетика. Алмута, 1963. 264 б. (Ғ.Сәдвақасов және Т.Талипов билән).
1964
43. Об уйгурском литературном языке // Вопросы развития литературных языков народов СССР в советскую эпоху: Мат-лы Всесоюз. конф. Алма-Ата, 1964. С. 222.
44. Атақлиқ уйғуршунас // Коммунизм туғи. 1964. 12 янв.
45. Уйғур әдәбий тилида термин ижат килиш принциплири // Коммунизм туғи. 1964. 24 июль.
46. Уйғур тили грамматикиси. ІІІ қисим. Синтаксис. Сәккиз жиллиқ мәктәпниң 7-8 синиплири үчүн дәрислик. Алмута, 1964. 95 б. (Ш.Кибиров билән).
1965
47. Уйгурский литературный язык и вопросы разработки научных принципов терминотворчества // Исследования по уйгурскому языку. Алма-Ата, 1965. Кн. 1. С. 5-59.
48. Чокан Валиханов как уйгуровед // Изв. АН КазССР. Сер обществ. наук. 1965. Вып. 3. С. 34-46 (Совместно с К.Хасановым).
49. Жидди ойландуридиған мәсилиләр // Коммунизм туғи. 1965. 3 фер. (И.Семәтовпен билән).
50. Профессор К.К.Юдахин 75 яшта // Коммунизм туги 1965. 30 май.
1966
51. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі // Алматы, 1966. 240 б.
52. Үлкен жұмыстың тырнақ алдысы // Қазақстан мұғалімі. 1966. 2 июнь. (Р.Ғ.Сыздықовамен бірге).
53. Встреча уйгуроведов в Москве (30 марта 1966 г.) // Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук. 1966. № 4. C. 93-96. 
54. Служебные элементы как стилистическое средство выражения экспрессивно-эмоциональных оттенков речи в уйгурском литературном языке // Развитие стилистических систем литературных языков народов СССР: Тезисы докл. конф. Ашхабад, 1966. С. 24-25.
55. Уйгурский (новоуйгурский) язык // Языки народов СССР: Тюркские языки. М., 1966. Т. 2. С. 363-368.
56. Уйғур совет әдәбияти: X синип үчүн дәрислик. Алмута. 1966. 330 б. (Ғ.Сәдвақасов һәм Ш.Кибиров билән).
57. Уйғур тили грамматикиси. Синтаксис. Сәккиз жиллик мәктәпниң 7-8 синиплири үчүн дәрислик. Алмута. 1966. 98 б. (Ш.Кибиров билән).
58. Һазирқи заман уйғур тили: ІІ қисим. Морфология вә синтаксис. Алмута. 1966. 455 б.
1967
59. Всесоюзная конференция по стилистике (26-28 окт. 1966 г., Ашхабад) // Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук. 1967. № 1. С. 84-88.
1968
60. Тілімізді терең түсінейік // Соц. Қазақстан. 1968. 3 окт. (Е.Жанпейісовпен бірге).
61. Частицы как стилистическое средство выражения экспрессивно-эмоциональных оттенков речи в уйгурском литературном языке // Развитие стилистических систем литературных языков народов СССР. Ашхабад, 1968. С. 247-256.
62. Уйғур совет әдәбияти: Оттура мәктәпниң Х синипи үчүн дәрислик. Алмута, 1968. 236 б. (Ғ.Сәдвақасов және Ш.Кибировпен билән).
63. Уйғур тили грамматикиси: ІІІ қисим. Синтаксис. Сәккиз жиллиқ мәктәпниң 7-8 синиплири үчүн дәрислик. Алмута, Мектеп. 1968. 96 б. (Ш.Кибиров билән).
1969
64. Проза тілі туралы зерттеу // Жұлдыз. 1969. № 8. 154-156 б.
65. К проблеме языковой преемственности древних и современных уйгуров // Изв. Ан КазССР. Сер. обществ. 1969. № 1. С. 47-59.
66. Особенности стилистического употребления синонимных и вариантных фразеологизмов в уйгурском литературном языке // Исследования по тюркологии. Алма-Ата, 1969. С. 155-171.
67. Развитие современного уйгурского литературного языка // Уйгурские диалекты и диалектная основа литературного языка. Алма-Ата. 1969. Ч. 1. 359 с.
68. Уйгурские диалекты и диалектная основа литературного языка: Автореф. дис. ... докт. филол. наук. Алма-Ата, 1969. 149 с.
1970
69. О фразеологических вариантах в уйгурском языке // Сов. тюркология. 1970. № 2. С. 70-81.
70. Результат многолетного исследования карачаево-балкарского языка // Сов. тюркология. 1970. № 3. C. 145.
71. Уйгуроведение в Казахстане // Исследования по уйгурскому языку. Алма-Ата, 1970. Кн. 2. С. 21-30.
72. Уйгурско-монгольские языковые связи в области фонетики // Исследования по уйгурскому языку. Алма-Ата, 1970. Кн. 2. С. 57-67.
73. Академик К.К.Юдахин 80 яшта // Коммунизм туғи. 1970. 18 июнь.
1971
74. Араб, парсы тілдерін үйренудің ділгерлігі // Қазақ әдебиеті. 1971. 15 янв.
75. Өмір талабына сай оқулық // Қазақст. мектебі. 1971. № 3. 36-88 б. (Т.Қоңыровпен бірге).
76. Исследование языка Абая // Сов. тюркология. 1971. № 3. C. 140 (Совместно с И.И.Уюкбаевым).
77. К лингвистическому объяснению этнонима “қазақ” // Вестн. АН КазССР. 1971. № 2. С. 47-51 (Совместно с Е.К.Койчубаевым).
78. Наш земляк // Веч. Алма-Ата, 1971. 4 сент.
79. Рец. на книгу: Аралбаев Ж.А. Вокализм казахского языка // Сов. тюркология. 1971. №2. С. 139-140. (Совместно с А.Д.Джунисбековым).
80. Уйғур тили: 8-синип үчүн дәрислик. Алмута. 1971. 144 б.
1972
81. Алтаистика // КСЭ. Алматы, 1972. І-т. 292 б.
82. Ашмарин Николай Иванович // КСЭ. Алма-Ата, 1972. Т. 1. 622 б.
83. Казахское языкознание за 50 лет // Изв. АН КазССР. Сер. обществ. 1972. № 5. С. 20-34 (Совместно с С.К.Кенесбаевым).
84. Проблема двуязычия и многоязычия в Советском Казахстане // Межреспубликанская научно-теоретическая конференция “50-летие образования СССР – торжество ленинской национальной политики КПСС”. Филол. серия: Тез. докл. Алма-Ата. 1972. С. 14-17.
85. Различные способы выражения одних и тех же грамматических отношений в близкородственных языках // Сов. тюркология. 1972. № 2. С. 16-22.
86. Этнолингвистические объяснения прозвищ у уйгуров: (Тез. докл. на XІ конгрессе ономастов) // Comіte №atіo№al Bulgare des scіe№ces o№omastіgues: XІ-e co№gres І№ter№atіo№al des scіe№ces o№omastіgues. Sofіa, 28 juі№ – 4 juіllet 1972. Rezumes des commu№іcatіo№s. Sofіa, 1972. S. 106.
87. Языковое строительство в Казахстане и развитие национальных языков // Опыт социалистических преобразований в СССР и социально-политические проблемы современного этапа некапиталистического развития освободившихся стран: Тез. выступ. на Междунар. науч. конф. “Опыт социалистических преобразований в СССР и его международное значение”. Ташкент. 1972 г. сентябрь. М., 1972. Ч. 2. С. 121-124.
88. Уйғур тили: 8-синип үчүн дәрислик. Алмута, 1972, 132 б.
89. Гожәхмет Сәдвқасов – пән доктори // Коммунизм туғи, 21 декабрь 1972.
1973
90. Қазақ және ұйғыр әдеби тілдерінің совет дәуірінде дамуының ортақ заңдылықтары // Вестн. Ан КазССР, 1973. ғ8. 51-58 б.
91. Міндет-мұғалім білімін арттыру // Октябрь туы. 1973. 9 янв. (И.Ұйықбаевпен бірге).
92. Ынтымақ, достық, прогресс тілі // Соц. Қазақстан. 1973. 26 июль.
93. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этнолингвистическое объяснение // Изв. Ан КазССР. Сер. обществ., 1973. ғ 6. С. 25-34.
94. Казахский язык // БСЭ. М., 1973. Т. 2. С. 174-175.
95. Казахское языказнание за 50 лет // Вопросы языкознания. 1973. ғ 1. С. 99-108 (совместно с С.К.Кенесбаевым).
96. Некоторые аспекты взаимодействия уйгурского языка с казахским // Местные особенности в казахском языке. Алма-Ата, 1973. С. 24-31.
97. Орфография уйгурского языка // Орфография тюркских литературных языков СССР. М., 1973. С. 236-256.
98. Проблемы двуязычия и многоязычия в Советском Казахстане // Торжество ленинской национальной политики КПСС: (Мат-лы Межреспуб. науч. теорет. конф., посвящ. 50-летию образования СССР. 11-13 окт. 1972.). Алма-Ата, 1973. С. 473-478.
99. Раймонд Генрихович Пиотровский // Изв. АН КазССР. Серия обществ. наук. 1973. ғ 1. С. 86-87. (Совместно с К.Бектаевым).
100. С.Е.Малов и его роль в решении научно-практических вопросов литературного языка уйгуров СССР // VІІ региональная конф. по диалектологии тюркских языков (15-17 мая 1973 г.): Маловские чтения (18 мая 1973 г.) Алма-Ата, 1973. С. 150-153.
101. Случаи выпадения неустойчивых согласных в устной речи уйгуров и их отражение в письменно-литературном языке // VІІ региональная конф. по диалектологии тюркских языков (15-17 мая 1973 г.): Маловские чтения. Алма-Ата, 1973. С. 30-33.
1974
102. Проблемы казахской региональной лексикографии // Сов. тюркология, 1974. № 3. С. 125.
1975
103. Қаңлы // ҚСЭ. Алматы. 1975. 6-т. 455-457 б.
104. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдер. Алматы, 1975. 186. б. //Сов. тюркология. 1975. № 2. С. 103-106.
105. Кутлық қәдәмләр // Коммунизм туғи. 1975. 8 апр. (Т.Талипов билән).
1976
106. Наджип Әмір Наджипұлы. ҚСЭ. Алматы. 8-т. 1976. 258 б.
107. Орыс тілі және тіл мәдениеті // Өрелі өнер: Тіл мәдениеті туралы. Алматы. 1976. 21-27 б.
108. К характеристике однокорневых уйгурско-монгольских производных основ // Сибирский тюркологический сборник. Новосибирск, 1976. С. 125-137.
109. Некоторые аспекты синретизма первичных основ в тюркских языках // Сов.тюркология и развитие тюркских языков в СССР: Тез. докл. и сообщ. Алма-Ата, 1976. С. 27-29.
110. О некоторых общих тюрко-монгольских однокорневых основах // Якутский филологический сборник. Якутск, 1976. С. 23-30.
111.Основые вехи развития и достижения лингвистической мысли в Казахстане // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1976. № 3. С. 17-25.
1977
112. Кемел ұстаз // Соц. Қазақстан. 1977. 16 дек. (Б.Хасановпен бірге).
113. Ұстаз туралы сөз: [Академик І.Кеңесбаев 70 жаста] // Қазақ әдебиеті. 1977. 17 июнь (Ө.Айтбаевпен бірге).
114. О критериях определения синкретических основ в тюркских языках // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1977. № 3. С. 51-57.
115. Развитие казахского языкознания // Сов. тюркология. 1977. № 6. С. 57-66. (Совместно с Ш.Ш.Сарыбаевым).
116. Слово об учителе: (К 70-летию С.К.Кенесбаева). // Изв. АН КазССР. Сер. филол., 1977. № 1. С. 63-69.
117. Смет Кенесбаевич Кенесбаев: (К 70-летию со дня рождения // Сов. тюркология. 1977. № 1. С. 120-124.).
1978
118. Қазақ тілі этимологиясынан этюдер // Сөз өнері (Тіл мәдениеті туралы). Алматы. 1978. 62-71 б.
119. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі // Қазақст. ком. 1978. № 10. 93-96 б. (А.Әбдірахмановпен бірге).
1979
120. Қос тілділікті ғылыми тұрғыдан зерттеу мәселелері жайында // Қазақст. мұғ. 1979. 20 апр.
121. Принципы класификации фразеологизмов и классификационные группы в современном казахском языке // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1979. № 3. С. 1-11 (Совместно с Р.Е.Жайсаковой).
122. 50-летие члена-корреспондента АН КазССР Г.C.Садвакасова // Вестн. АН КазССР. 1979. №12. С. 54.
123. Члену-корреспонденту АН КазССР Г.С.Садвакасову 50 лет // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1979. № 4. С. 68-69.
124. Языковое строительство и развитие национальных языков в Казахстане в советскую эпоху // Великий Октябрь – главное событие XX века: (Мат-лы респуб. теорет. конф. 25-26 окт. 1977 г. в Алма-Ате). Алма-Ата, 1979. С. 356-360. 
125. Совет уйғуршунаслиғиниң пәшқәдәм вәкили // Коммунизм туғи. 1979. 26 дек. (Ғ.Сәдвақасов һәм Т.Талипов билән).
1980
126. Ленин және тіл білімінің мәселелері // Вестн. АН КазССР 1980. № 4. С. 49-56.
127. Үлкен міндет жүктеген // Журналист (КазГУ газеті) 1980. 19 май.
128. В.И.Ленин и вопросы языкознания // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1980. ғ 1. С. 13-20.
129. Гомогенные корни и их лексико-семантическое развитие // Сов. тюркология. 1980. № 3. С. 17-24 (Совместно с Е.З.Кажибековым).
130. Институт языкознания АН КазССР – центр лингвистической мысли в республике // Развитие казахского советского языкознания. Алма-Ата, 1980. С. 4-12.
131. Некоторые аспекты синкретизма первичных основ в тюркских языков // Проблемы советской тюркологии. Алма-Ата. 1980. С. 85-93.
132. Фонетические факторы семантического развития слов в тюрских языках – языкознание. Ташкент, 1980. С. 156.
133. Нигмет Тналиевич Сауранбаев: (К 70-летию со дня рождения) // Сов. тюркология. 1980. № 4. С. 105-107.
134. Исми өчмәс алим // Коммунизм туғи. 1980. 16 янв. (Ғ.Сәдвақасов һәм Т.Талипов билән).
1981
135. Вклад в киргизское языкознание // Комсомолец Киргизии. 1981. 20 окт.
136. Задачи казахского языкознания в свете решений XXVІ съезда КПСС: XXVІ съезд КПСС и задачи науки // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1981. № 2. С. 6-13.
137. Основные этапы развития казахстанской лингвистической науки // Наука Советского Казахстана. 1920-1980 гг. Алма-Ата, 1981. С. 249-255.
138. Плеоназмы с этимологически затемненными компонентами: (на материале казахского языка) // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1981. ғ 4. С. 1-10 (Совместно с Г.Ажибековой).
139. Маозмниң Хитайдики аз санлиқ милләтләр тили бойичә жүргүзүваткан антимарксистик сәясити һәққидә // Идеология майданындағы ұлт саясатын бұрмалаушыларға қарсы. Алматы, 1981. 39-52 б. (Ғ.Садвақасов).
140. Тіл білімі институты // Біздің Отан. 1981. Окт.
1982
141. Ана тілімізді ардақтай білейік // Қазақс. әйелдері. 1982. ғ 2. 12-13 б.
142. Жас ғалымдар жалғастырған дәстүр // Лениншіл жас. 1982. 21 окт.
143. Қазақ мақал-мәтелдерінің авторлық-стильдік инварианттары жайында // Изв. АН КазССР. Сер. филол., 1982. ғ 3. С. 1-6 (Ғ.Турабаевамен бірге).
144. Орыс тілі – достық тілі // Лениншіл жас. 1982. 17 апр.
145. Орыс тілі – ортақ тіл // Қазақстан коммунисі. 1982. № 5. 64-68 б.
146. “Шар” сөзінің сыры // Қазақст. әйелдері. 1982. № 3. 13 б.
147. Из опыта этимологического исследования односложных основ в тюркских языках // Лексика и морфология тюркских языков. Новосибирск, 1982. С. 3-14.
148. Русский язык как средство межнационального общения народов Казахстана // Навеки вместе: к 250 летию добровольного присоед. Казахстана к России: Сб. статей. Алма-Ата, 1982. С. 369-373.
1983
149. Достық пен туыстықтың тілі // Қазақс. үгітшісі. 1983. № 22. 12-14 б.
150. Қазақ тіліндегі императив тұлғалы етістіктердің өлі-түбірлері жайында // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1983. № 4. С. 34-43. (Ж.Манкеевамен бірге).
151. Сөз өнері дертпен тең // Қазақ әдебиеті. 1983. 29 июль.
152. “Шүлән” сөзінің этимологиясы // Қазақст. әйелдері. 1983. № 10. 25 б.
153. Состояние и перспективы развития казахской ономастики // Вестн. АН КазССР. 1983. № 1. С. 44-49. (Совместно с Т.Д.Джанузаковым).
154. Уйгурское языкознание в СССР на данном этапе: Итоги и проблемы // Актуальные проблемы советского уйгуроведения: Мат-лы І Респуб. уйгуроведческой конф. Алма-Ата, 1983. С. 17-27 (Совместно с Э.Н.Наджипом, Г.С.Садвакасовым).
155. Экспрессия как фактор языкового выражения эмоций // Вестн. АН КазССР. 1983. ғ 9. С. 15-20 (Совместно с М.К.Шаковой).
156. Язык дружбы и братства // Агитатор Казахстана. 1983. ғ22. С. 12-14.
157. Язык дружбы и братства // Огни Алатау. 1983. 4 июня.
158. Бүйүк әдип хатириси // Коммунизм туғи. 1983. 14 май.
159. Туғлуқжан Талипов – пән доктори // Коммунизм туғи. 1983. 7 нояб. (Ғ.Сәдвақасовпен билән).
160. Т.Талипов – ғылым докторы // Йеңи һаят. 1983. 26 нояб. (Ғ.Сәдвақасовпен билән). 
1984
161. Саяхатшы сөздер // Білім және еңбек. 1984. ғ 11.
162. Терминология көкжиегі // Қазақ әдебиеті. 1984. 10 авг. (Ө.Айтбаевпен бірге).
163. Толғауы тоқсан қызыл тіл // Соц. Қазақстан. 1984. 17 авг.
164. В поисках живительного слова // Казахст. правда. 1984. 17 авг.
165. К историко-лингвистической характеристике этнонима канглы-(канлы) // Тюркская ономастика. Алма-Ата, 1984. С. 34-47.
166. Казахские собственные имена в сатирических произведениях: Тез. докл. XV Международного конгресса по ономастике. Лейпциг, 1984. С. 84.
167. Кеңестер одағындағы қазіргі заман уйғур тілі. Қорытындылар мен мәселелер (Ә.Н.Наджип, Г.С.Сәдвақасовпен бірге) // Ұлттар тілін зерттеу. Пекин. 1984
1985
168. Келешекке аманат // Білім және еңбек. 1985. ғ 5. 36-37 б.
169. Өзекті мәселелер // Қазақ әдебиеті. 1985. 14 июнь (Б.Әбілқасымовпен бірге).
170. Рец. Кіт.: К.М.Мусаев. Түркі тілдерінің лексикологиясы // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1985. ғ 3. С. 65-67 (Ғ.Әнесовпен бірге).
171. Түркологияға кіріспе. Университеттер мен педагогика институтының филол. факультет. студ. арналған оқу құралы. Алматы: 1985. 166 б. (М.Оразовпен бірге).
172. Этнолингвистика // Білім және еңбек. 1985. ғ 10. 18-22 б.
173. Грамматические индикаторы в производных основах подражаний в тюркских языках // Вопросы советской тюркологии. Ашхабад. 1985. C. 11-12.
174. Вступительное слово: Продолжатели научной традиции // Вопросы тюркского языкознания. Алма-Ата, 1985. С. 4-6.
175. Из опыта этимологических исследований корневых моносиллабов казахского языка // Теория и практика этимологических исследований. М., 1985. С. 42-46 (Совместно с Е.З.Кажибековым).
176. Рец. на кн.: К.Мусаев. Лексикология тюркских языков // Советская тюркология. 1985. ғ 4. С. 90-92 (Совместно с Е.З.Кажибековым).
177. Фонетические факторы, приводящие к семантической дифференциации слов в тюркских языках // Тюркское языкознание: мат-лы ІІІ Всесоюз. тюркол. конф. Ташкент, 1985. С. 262-268.
178. Уйғур тили. 8-синип үчүн дәрислиг. Алмута. 1985. 112 б.
1986
179. Бір түбірлес сөздер // Қазақст. әйелдері. 1986. № 3.
180. Қазақ эпосындағы жер-су атаулары мен кісі аттары жайында (“Қозы Көрпеш-Баян сұлу” поэмасы негізінде) // Қазақ ономастикасының мәселелері. Алматы. 1986. 5-16 б. (А.Мұқатаевамен бірге).
181. Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы, қазіргі жағдайы және міндеттері // Проблемы казахской терминологии. Алма-Ата. 1986. С. 9-30. (Ө.Айтбаевпен бірге).
182. Сырға толы түр мен түс. Алматы. 1986. 96 б. (Б.Өмірбеков, З.Т.Ақтамбердиевамен бірге).
183. Шығарма тілі – көркем әдебиет өзегі // Өнер алды қызыл тіл. Алматы. 1986. 42-56 б.
184. Филологические науки в тюркоязычных республиках в ХІ пятилетке //Сов.тюркология, 1986, №1, с.22-27.
185. Түбірлес сөздер төркіні // Қазақстан әйелдері. 1986. ғ 2. 22 б.
186. Диалектные профессионализмы в языке уйгуров Казахстана // Проблемы диалектологии и лингвогеографии тюркских языков. Уфа, 1986. С. 20-25.
187. Инструкция по составлению казахско-русского словаря. Алма-Ата, 1986. 60 с.
188. Культ слова у тюркских народов // историко-культурные контакты народов алтайской языковой общности: Тез. докл. XXІX сессии Постоянной алтаист. конф. (РІАС). Ташкент, 1986 г. М., 1986. С. 63-65.
189. Международный конгресс тюркологов в Стамбуле // Вестн. АН КазССР. 1986. ғ 3.
190. Развитие казахского языкознания: итоги и перспективы // Изв. АН КазССР. Серия филол. 1986. ғ 3. С. 3-7 (Совместно с Е.З.Кажибековым).
191. Структура односложных корней и основ в казахском языке. Алма-Ата, 1986. 328 с.
1987
192. Берен. Қазақ тіліндегі байырғы сөздердің контекстегі мағынасы жайлы // Білім және еңбек. 1987. ғ 2. 26-27 б.
193. Екі тілде сөйлей білу – бүгінгі күннің талабы // Қазақст. әйелдері. 1987. ғ 7. 26-27 б.
194. Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі Ә.Т.Қайдаровтың кіріспе сөзі // Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары. Алматы. 1987. 5-9 б.
195. Қазақ әдеби тілі тарихының зерттелу жайы мен міндеттері // Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары. Алматы. 1987. 10-35 б. (І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ш.Сарыбаевтармен бірге).
196. Қорытынды сөз // Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары. Алматы. 1987. 166-170 б.
197. Ұлтаралық қатынастар мәдениетін тәрбиелеу-түбегейлі міндет тақырыбына “Соц. Қазақстан” газетінің редакциясы өткізген “дөңгелек үстел” басындағы сөйлеген сөзі // Соц. Қазақстан. 1987.
198. Казахская терминология // Развитие терминологии на языках союзных республик СССР: (Терминология на узбекском, казахском, грузинском, азербайджанском, литовском, молдавском, латышском, киргизском, таджикском, армянском туркменском и эстонском языках). М., 1987. С. 29-49. (Совместно с А.А.Абдрахмановым).
199. Казахское языкознание – детище Октября // Изв. АН КазССР. Серия филол., 1987. ғ 3. С. 3-11 (Совмесно с Ш.Ш.Сарыбаевым, Ф.Ф.Алиевым).
200. Мы сильны одной могучей речью // Русская речь. М., 1987. ғ 2. С. 87-93.
201. Национальные языки и язык межнационального общения. Их роль в диалектическом процесссе сближения  наций // Ленинские принципы национальной политики КПСС и актуальные задачи интернационального воспитания: Мат-лы респуб. научн. практ. конф. 11 апр. 1987. Алма-Ата, 1987. С. 92-107.
202. Образно-фоновая основа устойчивых выражений, связанных со скотоводством, в казахском языке // Изв. АН КазССР. Сер. филол. 1987. ғ 1. С. 3-8.
203. О принципах этимологического анализа этнонима “казак” // Вестн. АН КазССР. 1987. ғ 8. С. 30-32.
204. Рец. на кн.: Мусаев К.М. Лексикология тюркских языков // Вопросы языкознания. 1987. ғ 1. С. 166-169 (Совместно с М.М.Копыленко).
205. Русчә-уйгурчә тилшунаслик терминилиринин лугити. Р.Исмайиловнин умумий тәприрлигидә. Алмута. 1987. 184 б. (Ш.Баратов билән).
1988
206. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы проблемалары мен міндеттері // Қазақ тілі тарихы лексикологиясының мәселелері. Алматы. 1988. 7-39 б.
207. Қостілділік – қос қанат (Қазақ топырағынадағы қостілділік проблемалары туралы) // Жұлдыз. 1988. 153-159 б.
208. Түркология // Қазақ ССР. 4-томдық қысқаша энциклопедия. Алматы. 1988. 3-том. 552-554 б.
209. Грамматические индикаторы в производных основах подражаний в тюркских языках // Вопросы советской тюркологии: Мат-лы ІV Всесоюз. тюркол. конф. Ашхабад, 1988. Ч. 1. С. 58-64.
210. Еще раз о двуязычии // Казахст. правда. 1988. 6 сент. (Совместно с А.Гаркавцом).
211. К проблеме уйгурско-монгольских языковых контактов // Исследование по уйгурскому языку. Алма-Ата, 1988. С. 6-26.
212. Нигмет Тналиевич Сауранбаев: Мат-лы к библиографии ученых Казахстана. Алма-Ата, 1988, 52 с.
213. Обращение языковедов к работам Чокана Валиханова // Чокан Валиханов и современность. Алма-Ата, 1988. С. 229-237 (Совместно с Ш.Ш.Сарыбаевым).
214. Отражение теонимических представлений в казахском языке // Мат-лы І Всесоюз. конф. по тюркской ономастике в г.Фрунзе. Фрунзе, 1988.
215. Процессы взаимодействия народной и научной терминологии в казахском литературном языке // Тюркология-88: Тез. докл. и сообщ. V Всесоюз. тюркол. конф. (7-9 сент. 1988 г.), Фрунзе, 1988. С. 301-302.
216. Современный уйгурский язык. Пекин, 1988. С. 672 (Совместно с Г.С.Садвакасовым, Т.Т.Талиповым).
1989
217. Ажарымыз, базарымыз, бағымыз // Алматы ақшамы. 1989. 24 окт.
218. Ана тілі – арың бұл // Лениншіл жас. 1989. 18 окт.
219. “Ана тілі” қоғамы: құрылу мақсаты, міндеттері, пікірлері // Қазақ әдебиеті. 1989. 29 сент. (Н.Уәлиевпен бірге).
220. Бірлесіп шешер міндеттер // Лениншіл жас. 1989. 1 ноябр.
221. Достық мүддесінде // Соц. Қазақстан. 1989. 21 июль.
222. Мемлекеттік тіл және оған байланысты мәселелер туралы ой-толғау // Соц. Қазақстан. 1989. 3 авг.
223. Мемлекеттік тіл қандай мүмкіндік береді? // Мәдениет және тұрмыс. 1989. № 5. 6-7 б.
224. Сан қырлы саңлақ дарын // Соц. Қазақстан. 1989. 4 янв. (Р.Сыздықовамен бірге).
225. Студент мәдениеттілігі дегеніміз не? // Лениншіл жас. 1989. янв.
226. Тіл тағдыры – ел тағдыры // Қазақ әдебиеті. 1989. 3 март.
227. Тіл білімінің тарланы // Қазақстан ком. 1989. № 12. 72-76 б. (А.Әбдрахмановпен бірге).
228. Тіліміз – үмітіміз // Біздің Отан. 1989. № 19. (309).
229. Введение // Уйгуры и их язык. Алма-Ата, 1989. С. 4-47.
230. В интересах дружбы // Казахст. правда. 1989. 21 июля.
231. Возвращенное имя. Слово о профессоре // Учитель Казахстана. 1989. 14 дек.
232. Выступление на сессии Общего собрания АН Каз ССР // Вестн. АН КазССР. 1989. № 2. С. 74-77.
233. Компаративные зоофразеологизмы, связанные со скотоводством в казахском языке // Изв. АН КазССР. Серия филол. 1989. № 4. С. 24-26 (Совместно с С.К.Сатеновой).
234. Национальный язык и язык межнационального общения: их роль в диалектическом процессе сближения наций // Ленинские принципы национальной политики КПСС и актуальные задачи интернационального воспитания. Урумчи, 1989. С. 74-81.
235. О путях реализации Закона Казахской ССР о языках. // Агитатор Казахстана. 1989. № 23.
236. Относиться с пониманием и ответственностью // Казахст. правда, 1989. 26 авг.
237. Проблемы развития национально-русского двуязычия в Казахстане // Совершенствование национальных отношений и интернациональное воспитание трудящихся: вопросы теории и практики. Алма-Ата, 1989. С. 217-227.
238. Процессы взаимодействия народной и научной терминологии в казахском языке // Вопросы киргизской терминологии. Фрунзе, 1989. С. 24-31.
239. Роль языка в воспитании культуры межнациональных отношений // Мат-лы “круглого стола”. Алма-Ата, 1989. С. 41-44 (Совместно с К.Ш.Хусаиновым, З.Ахметжановой).
240. Строй уйгурского языка. Алма-Ата, 1989. С. 4-47.
241. Языковые проблемы решать вместе // Казахст. правда. 1989. 1 нояб.
242. Якутскому государственному университету надо дать имя М.К.Амосова // Эдэр коммунист. 1989. 25 авг.

1990
243. Азаматтық сана қалғымасын // Ана тілі. 1990. 22 наурыз.
244. Атамекен атауындағы “ақтаңдақтар”. Одан арылар жол қайсы, өткеннің өкіндірген қатесін қалай түзейміз // Соц. Казахстан. 1990. 15 қыркүйек.
245. Болашағымызды осы бастан ойласақ // Парасат. 1990. № 3. 2-3 б.
246. Бұл пікірмен келісуге болмайды // Алматы ақшамы. 1990. 24 қараша.
247. Ғылым тілі және әдеби тіл статусы // // Терминдер мен олардың аудармалары. Алматы. 1990. 9-21 б.
248. Ел мақтаны // Алматы. 1990. 5-10 б.
249. Ертеңнің ойла еліңнің // Соц. Қазақстан. 1990. 27 сәуір.
250. Жеті қазына // Ана тілі. 1990.
251. Қазақ ССР, ССРО халық депутаттарына, Қазақстанның және еліміздің барлық еңбекшілеріне Үндеу // Ана тілі. 1990. №35.
252. Қазақ ССР-нің тіл туралы Заңын жүзеге асырудағы Қазақ ССР Ғылым академиясының ролі және қазақ тілін ғылым саласында кеңінен қолданудың өзекті мәселелері // Қазақ ССР ҒА Хабаршысы, 1990, №5, 9-22 б.
253. Қазақ тілін ғылым саласына кеңінен қолданудың мәселелері // “Республикалық сабақ орыс тілінде жүретін оқу орындарында қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың өзекті мәселелері” атты республикалық ғылыми-практикалық конференцияның тезистері. Қызылорда. 1990.
254. Қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде дамытудың жолдары мен шаралары. Алматы. 1990. 44 б.
255. Қоғам құрылды, ендігі міндет не? // Соц. Қазақстан. Еңбек жалыны. 1990. 20 ақпан:
256. Мемлекеттік тіл // Арай. 1990. № 1. 4 б.
257. Профессор Құдайберген Жұбанов // Құдайберген Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. Алматы. 1990. 9-16 б.
258. Тілге жалпақшешейлік жарамайды // Ана тілі. 1990. № 35. (Ө.Айтбаевпен бірге).
259. Халықтық паспортымыз // Ана тілі. 1990.
260. Халқымның алтын діңгегі – Сыр бойы // Ленин жолы. 1990. 23 қараша.
261. Этностық болмыс ұғымдар // Ана тілі. 1990. № 33.
262. Взгляд с другой стороны // Веч. Алма-Ата. 1990. 21 дек.
263. Государственный язык // Заря. 1990. № 1. С. 4-5.
264. О судьбе языка земли казахской // Казахст. правда. 1990. 29 нояб.
265. Слово о профессоре Жубанове // Құдайберген Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. Алматы. 1990. 19-20 б.
266. Тюрская этимология: проблемы и задачи // Проблемы этимологии тюркских языков. Алма-Ата, 1990. С. 5-25.
267. Этнолингвистические аспекты казахской ономастики // Изв. АН КазССР. Серия. филол. 1990. № 3. С. 3-13 (Совместно с Е.А.Керимбаевым).

1991
268. Атаулар тарих айғағы // Қазақст. ком. 1991. № 4. 46-53 б. (Т.Жанұзақовпен бірге).
269. Кеңесбай Мұсаұлы Мұсаев 60 жаста // Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сер. 1991. № 2. 67-68 б. (Е.З.Қажыбеков, С.Құдасовпен бірге).
270. Қазақтың қазақтан басқа жауы жоқ // Ана тілі. 1991. 26 желтоқсан.
271. Латын әліпбиінің болашағы зор // Ана тілі. 1991. 24 қаңтар.
272. Түркітануға кіріспе. Алматы. 1991. (М.Оразовпен бірге).
273. Ұлт тұтасса ғана тіл көгереді // Ана тілі. 1991. 21 наурыз.
274. Тіл байлығы – рухани қазына // Қазақ тіл мен әдебиеті. 1991. № 9.
275. Тіл тағдыры – жастардың қолында // Өркен. 1991. 29 маусым.
276. Тіл тағдырын ойласақ // Егемен Қазақстан. 1991. 21 қараша.
277. Уйғур тили. Оттура мәктәпләрниң 9-синипи үчүн дәрислик. Алмута. 1991. 150 б. (Ш.Баратов, Б.Рәхмәтуллаевпән билән).
278. Ел мақтаны (проф. Қ.Жұбанов жайында // Ақтөбе, 1992. 28 тамыз.
1992
279. Ана әруағын сыйлаған // Егемен Қазақстан. 1992. 4 тамыз.
280. Ана тілің азбасын, атамекен тозбасын // Егемен Қазақстан. 1992. 26 қыркүйек.
281. Бабаларға – қарыз, бабаларға – парыз // Алматы ықшамы. 1992. 22 шілде.
282. Ғылым сарайының босағасындағы тіл // Ана тілі. 1992. 20 ақпан.
283. Ел мақтаны // Ақтөбе. 1992. 28 тамыз.
284. Жаңалыққа жатсынбай, жасампаздыққа жармаспай қазақ тілі терминологиясына жаңашыл көзқараспен қарайық // Егемен Қазақстан. 1992. 3 наурыз.
285. Қазақ тілі – ұлтымыздың рухани ұйытқысы // Ана тілі. 1992. 8 қазан.
286. Тіл тағдырына ғалымдар да жауапты // Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академия Хабарлары. 1992. № 3. 38-40 б.
287. Если изчезнет язык... // Казахст. правда. 1992. 14-15 окт.
288. Культ слова у тюркских народов: (на материале казахского языка) // Тюркология. 1992. № 3. С. 74-79.
289. Стараться понять и быть понятливыми, или о спорах вокруг переименований // Казахст. правда. 1992. 29 февр.
290. Сорок процентов – это беда, а не вина народов // Веч. Алма-Ата. 1992. 13, 14 окт.
291. Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи методпен зерттеудің маңызы (М.Оразовпен бірге) // Шинжаң қоғамдық ғылымдар мінбесі. 1992. № 3. 40-50 б. (араб жазуымен)
292. Түр-түстердің тілдегі көрінісі. Алматы, 1992.
1993
293. Ана тілі азбасын, атамекен тозбасын // Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы. Алматы. 1993. 71-83 б.
294. Бұрынғы тіл заңының заманы өтті // Ана тілі. 1993. 18 ақпан.
295. Кемел елге кемел әліпби керек. Қазақстан Республикасының президенті Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлына ашық хат // Ана тілі. 1993. 30 желтоқсан.
296. Қазақстан мемлекеттік тілінің жағдайы (қытай тілінде) // ҚХР-ның Орталық Ұлттар университетінің “Ұлттарды зерттеу хабарлары”. Пекин. 1993. № 3. 17-19 б.
297. Қазақ тілі терминологиясына жаңаша көзқарас // Қазақстан республикасы Ұлттық Ғылым академиясының хабарлары. Тіл және әдеб. сер. 1993. № 1, 2. 15 б.
298. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. Алматы. Рауан. 1993. 44-б.
299. Түркілер алфавитінде қазақтың “Ә” әрпі // Жас алаш. 1993. 19 тамыз.
300. Ұлт мәдениетінің Хантәңірі // Егемен Қазақстан. 1993. 28 қаңтар (Ө.Айтбаевпен бірге).
301. Кириллицу меняем на латиницу? // Азия. 1993. № 11.
302. С чего начинается Родина? // Горизонт. 1993. 1 нояб.
303. Словарь В.И.Вербицкого как исторический источник исследования структуры тюркских моносилабов // Язык и культура алтайцев. Горно-Алтайск. 1993. с. 25-29.
1994
304. Қазақ халқына хат // Парасат. 1994.. № 7. 5 б. (Зиманов С., Нұрпейісов Ә., Бердібай Р.Т., т.б. бірге).
305. Мемлекеттік тілдің жайын ойласақ // Егемен Қазақстан. 1994. 6 шілде (Р.Сыздықовамен бірге).
306. Ойлан, Олжас! // Егемен Қазақстан. 1994. 29 наурыз.
307. Қәдинас дост һәққидә // Уйғур авази. 1994. 29 июнь.
308. Уйғур тили аталғушунаслиғиниң бәзи бир мәсилилири // Уйғур авази. 1994. 6 июль.
309. “Ұстаз іздеп жүрмін” дейтін Нұрекең // Ана тілі. 1994. 28 қазан.
310. Қуанышымыз басылған жоқ // Жетісу. 1994. 22 қазан.
311. Біз айтпасақ кім айтады // Халық кеңесі. 1994. 5 наурыз.
312. Біз айтпасақ кім айтады // Түркістан. 1994. 19 көкек.
313. Қазақтың тілі – қасиетті тіл // Ұлан. 1994. 25 қаңтар.
1995
314. Мир и согласие в нашем общем доме (выступление А.Кайдарова). Алматы, 1995. С. 87-89.
315. Язык народа – основа его независимости и развития (интервью с Жанной Баяновой) // Столичное обозрение. 1995. 6 қаңтар.
316. Халқының тілін білген (Белгілі ғалым Ш.Сарыбаев 70 жаста) // Егемен Қазақстан. 1995. 7 наурыз.
317. Қазаққа латын жазуы керек пе, жоқ па? // Егемен Қазақстан. 1995. 15 қараша.
318. Айдекеңмен дос едім, замандас едім // Көңілге өшпейтұғын із қалдырған. Алматы. 1995. 36-42 б.
319. Артында өшпейтұғын із қалдырған (Айдарбек туралы естеліктер). Алматы. 5-6 б.
320. Уйғур тилшунаслиғиниң мутивәри (Ш.Баратовпән билән) // Уйғур авази. 1995. 16 желтоқсан.
321. Бөриев Әміртай. “Жетісу” – шелек ауданында Шелек ауд. әкімі Елемес Сұлтанғазинмен сұхбат. // “Жетісу”, 1995 (Ә.Қайдаров туралы айтылған).
322. Концепция упорядочения личных имен, отчеств и фамилий для лиц казахской национальности Республики Казахстан // Столичное обозрение, 13 апреля 1995 г.
323. Жоба: Аты-жөніңді қалай жазасың? Қазақстан Республикасындағы қазақ азаматтарының есімдері мен әке аттары және фамилияларын реттеу туралы тұжырымдама // Егемен Қазақстан. 1995. 5 ақпан.
324. Тегі бір түркілер тілінің түбі де бір // «Түркі тілдері терминдерінің компьютерлік қоры» халықаралық конференцияның материалдары, Шымкент. 1995. 72-75 б.
1996
325. №atіo№ as well as іts la№guge pzejerz eter№іty // Hіgher Educatlo№ і№ Kazakhsta№ (Қазақстан жоғары мектебі). Алматы. 1996. № 1. 44-48 б.
326. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологиялық тіркестердің тілдік және поэтикалық табиғаты // Ізденіс. 1996. № 2-3. 4-12 ;1yt 13-22 б. (С.Сәтеновамен бірге).
327. Сиыр баққанда бірге едік, жаңғақ шаққанда бөліндік.. // Егемен Қазақстан. 1996. 11 маусым. 
328. Халық та, тіл де мәңгілікті қалайды // Ізденіс: Қазақстан жоғары мектебі. 1996. 66-70 б.
329. Никто, кроме НАН, не сможет квалифицированно руководить научными учреждениями. Открытое письмо президенту республики Казахстан Н.А.Назарбаеву (коллектив авторов) // Казахстанская правда. 1996. 23 январь. 
330. Туыстық пен тұтастық бастауы // Заман Қазақстан. 1996. 26 қаңтар (тілші К.Нақыповамен сұхбат).
331. Латын жазуына көшу – өмір талабы (Төлен Қаупынбаевпен сұхбат) // Жетісу. 1996. 1 наурыз.
332. Туған тілдің ту ұстары // Егемен Қазақтан. 1996. 17 сәуір.
333. Не можем молчать // Аргументы и факты. 1996. (коллективное обращение к интеллигенции Казахстана)
334. Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының төрағасы Өмірбек Бәйгелді мырзаға ашық хат // Ана тілі. 1996. 5 желтоқсан.
335. Өткен апта есіңізде несімен қалды // Заман Қазақстан. 1996. 6 желтоқсан. (Ә.Қайдаровпен сұхбат).
336. Өлмейтұғын артында сөз қалдырған // Бес анық. Алматы. “Арыс”. 1996. 5-9 б.
337. Мұхтарды еске алғанда // Нар қазақ. Алматы. “Арыс”. 1996. 47-52 б.
338. Атекең Алатаудай ағамыз еді // Өмірге өкпем жоқ. Алматы. “Санат”. 1996. 3-11 б.
339. Нами дилларда қалған алим // Йеңи һаят. 1996. 16 қараша. 
340. Береке, бірлік-тілден // Ақиқат. 1996. № 10. 16-24 б.
341. Қазаққа латын жазуы керек пе, жоқ па? // Егемен Қазақстан. 1996. 6 қаңтар.
342. Мемлекеттік тілдің мәртебесі неге төмен? // Қазақ әдебиеті. 1996. 9 наурыз.
343. Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану // Егемен Қазақстан. 1996. 11 желтоқсан.
344. Нар қазақ // Жас алаш. 1996. қыркүйек (Ғ.Әнеспен бірге).
345. Тіліміз аяғынан тік тұрғанша, ол үшін күресетін қоғам керек // Ана тілі. 1996. 21 қараша.
346. Аты-жөнді реттеу бір жарлықпен бітпейді // Ана тілі. 1995. 15 сәуір.
347. Алғысөз // Мұхтар Арынның кітабы. “Бес анық”. Алматы, 1996.
348. Тілге жанашыр қоғам тағдыры бәрімізді де толғандырады. Акад. Ә.Қайдаровқа ашық хат // Егемен Қазақстан, 1996. 2. 02. (Қ.Әбденов)
1997
349. Құбылыс (Д.А.Қонаев жөнінде сұхбат) // Заман Қазақстан. 1997. 10 қаңтар.
350. Казахский язык // Языки мира. Тюрские языки. Бишкек. “Кыргызстан”. 1997. С. 242-254.
351. Казахский язык // История Казахстана в 5 т. Алматы, 1997 с. 4.
352. Ортақ тіл жасау ма, әлде ортақ тіл табысу ма? // Егемен Қазақстан, 1997, 10 қаңтар.
353. Өшкенімізді жандырған…// Жетісу. 1997. 24 қараша.
354. Жеке бастың қалауы емес, болашақтың талабы // Егемен Қазақстан.1997. 29 қаңтар.
1998
355. Қазығұрттың басында кеме тұрса... // Егемен Қазақстан. 1998. 17 қаңтар.
356. Ана тіліміз рухани азаматтығымыз бен мемлекеттік тәуелсіздігіміздің тірегіне айналсын (үндеу) // Егемен Қазақстан. 1998. 28 қаңтар.
357. “Реформаларды қолдау жөніндегі Халықтық одақ” дөңгелек үстеліне қатысушылардың – партиялар мен қоғамдық бірлестіктердің өзара түсіністігі мен ынтымақтастығы туралы меморандум // Түркістан. 1998. ғ 2. 14-20 қаңтар.
358. Бала тілі // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 60-б.
359. Күрделі сөз. // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 189 б.
360. Қазақ жазуы // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 189 б.
361. Қазақ тіл білімі (Ш.Сарыбаев, Ө.Айтбайұлымен бірге). // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 199-208 б.
362. Қазақ тілі // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 208-215 б.
363. Қос сөздер // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 242-243 б.
364. Қысқарған сөз // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 250 б.
365. “Орал-Алтай теориясы”. // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 301 б.
366. Түркітану // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 400-405 б.
367. Ұйғыр жазуы // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 428 б.
368. Этимология // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. Алматы. 1998. 472-474 б.
369. Этнолингвистика // Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы. 1998. 475-476 б.
370. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы, “Ана тілі”. 1998.
371. Қазақ тілі // Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. 2 том. Алматы. 1998. 579-589 б.
372. Қадинас дост һәққидә сөз // Пятые садвакасовские чтения (Материалы конференции), Алматы. 1998. 5-8 б. (ұйғыр тілінде).
373. Ясауи ме, жоқ Йассауи ме // Егемен Қазақстан. 1998. 15 тамыз.
374. Ғалымға деген құрмет – ғылымға деген құрмет // Ғалымның биік тұлғасы. “Ғылым”. 1998. 11-25 б.
375. К лингвистическому объяснению этнонима “қазақ” // Қазақтар. VІ том. Алматы. 1998. С. 295-302. (в соавторстве с Е.Койчубаевым).
376. Ұлытауда болдың ба? // Ұлытау. 1998. ғ 1.
377. Kazakіsta№la latі№ aljabesі // Bіlіg, Bіlіm ve kultur Dergіsі. A№kara. 1998. №5. 191-193. (түрік тілінде).
378. Mіllet ve dіh so№suzlugu Qzler // Bіlіg ve kultur. A№kara. 1998. №5. 172-175. (түрік тілінде).
379. “Қазақ” этнонимнің лингвистикалық түсіндірмесіне орай // Қазақтар / Казахи. VІ том. “Қазақ” сөзінің шығу төркіні туралы. Алматы, “Іdk-Gіpo” баспа-редакциялық орталығы, 1998, 96-102 б.б. (Е.Қойшыбаевпен бірге)
380. Ана тілі // Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1 том. А-Ә. Алматы, “ҚЭ Бас редакциясы”, 1998, 357-358 бб.
381. Ахаң біз үшін әлі түгел оқылмаған дастан // «Мемлекеттік тіл: бүгіні мен
болашағы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция. Астана. 1998. 16-22 б.
382. Тіл тағдыры – ел тағдыры // Егемен Қазақстан, 1998, 16 сәуір.
1999
383. Заманымыз бір, мақсатымыз ортақ, көңіліміз жақын дос болдық // Мәңгү қәлбимиздә. Алматы, “Алем”, 1999, 8-34 б.
384. Отырардың ұлы эпопеясы. // “Қазақ әдебиеті”, 3.09. 1999, 4 б.
385. Тұғыры биік азамат // Әулиедей ұлын елейді ел. Алматы, “Арыс”, 1999, 138-144 б.
386. Әуелі өзімізді қамшылайық та... // Қазақ әдебиеті, 12-19 наурыз, 1999.
387. Елін, жерін, тілін сүйер әрбір азаматқа айтар тілегім (бата-тілек) // Өрлеу, № 1, 1999, 7-8 бб.
388. Ұлылықтың бір белгісі – кішілік // Қ.И.Сәтбаев және Қазақстанның қоғамдық ғылымдары (мерейтойлық Сәтбаев оқуларының материалдары). Алматы, “Ғылым”, 49-53 б.б.
389. Еңбекқор ғалым // Мир языка. (к 60-летию проф. Б.Калиева)
1999. №14.
390. Kaudarov А.T., Orazov M. Turkluk bіlgіsі№e gіrіs. (Aktara№ Dr. Vahіt Turk). Bіrlesіk Yayі№cіlіk. Іsta№bul, 1999, 228 bet.
2000
391. Жеті жыл жыр болған жазу жайында...// Егемен Қазақстан, 16 маусым.
392. Зерделі ғалым, зерек жан // Тілім деп өмір сүріп ем... (Естеліктер). Алматы, “Арыс” баспасы, 11-14 б.б. (C.Исаевқа арналған жинақ-естелік).
393. Елі достың – ері дос// Түрік әлемі (“Түрік юрду”), 25 маусым.
394. Ел азбасын, тіл тозбасын// “Шетелдегі қазақ диаспорасы және ұлттық рух мәртебесі, ана тілді сақтау мәселелері” атты ғылыми-практикалық конференция материалдары.
395. Мәдениеттің негізі – тілде// Проф. Ш.Ш.Сарыбаевтың 75-жылдық мерейтойына арналған конференция материалдары.
396. Эхо падения Вавилонской башни// Деловая неделя, 4 август.
397. Жаңа қазақ әліпбиі// Егемен Қазақстан, 26 шілде.
398. Сөз құдіретін асқақтатқан азамат// Рысбай Сәтімбекұлы. Халқым менің – қазынам. Алматы, “Шартарап”, 3-8 б.б.
399. Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде (Ө.Айтбайұлымен бірге) // Егемен Қазақстан, 22 қыркүйек
400. Қайдар Ә., Айтбаев Ө. Тіл майданы. Алматы, “Арыс”, 2000.
401. Ағалар алдында парызымыз бар // Айтулы Ахаң еді. Акад. А.Нүсіпбековке
арналған жинақ. Алматы: Экономика. 2000.23-30 б.
402. Халық та, оның тілі де мәңгілікті қалайды // «Шетелдегі қазақ диаспорасы және ана тілді сақтау мәселелері» атты ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Алматы. 2000. 10-16 б.
403. Қазтай халқының сүйікті ұлы еді // Ұстаз ғалым Қ.Айтазин туралы
естеліктер. Алматы, Арыс, 2000. 9-13 б.
404. Тіл артында халық бар (Ә.Қайдармен сұхбат) // Парасат. 2000. №12.

  1. Ғылымдағы ғұмыр. Алматы, Атамұра, 2000, 320 б.
  2. «Сегіз қырлы, бір сырлы» жігіт еді // Мүсілім Базарбаев туралы естеліктер. Алматы, 2000, 26-34 б.

2001

  1. Қыздарын құрметтеген ел едік // Егемен Қазақстан. 2001. 31 шілде.
  2. О родстве казахского и чувашского языков на уровне исконных

моносиллабов // Тілтаным. 2001. № 4. с.8-27.

  1.  Қазақ тілінің қара шаңырағы және түркітану // Тілтаным. 2001.  №1. 5-14 б.
  2.  Взгляд на историю казахского языка // ҚР БҒМ ҰҒА-ның Хабарлары. 2001.

№5. 3-11 б.

  1. Көне түркі жазба ескерткіштері кімге ортақ, кімге тән? // Көне түркі

өркениеті: жазба ескерткіштер. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы. 2001. 26-35 б.

  1.  Karakca uzeri№e etimoloji arastirmalcir i// Turk dili ve edebivati arastirmalari

dergisi, Х, Izmui, 2001, s.193-204.

  1. Уйғур тили. Умумий мәлумат беридиған мәктәпләрниң 9-    синипиға беғишланған синаш дәрислиги. Алмута: Мектеп, 2001, 224 б (Р.Арзиев билән)
  2. Уйғур тили. Умумий мәлумат беридиған мәктәпләрниң 9-синипи үчүн

дәрислик. ‡чинчи нәмри. Алмута: Мектеп, 2001, 144 б. (Ш.Баратов, Б.Рәхмитуллаевалар билән).
2002

  1.  Ұлтты ұйыстыратын құдіретті ұйытқы // Егемен Қазақстан. 2002. 30 қазан.
  2.  Санаға сілкініс қажет (сұхбат) // 2002. 25 шілде.
  3.  Тіл үшін күрес – елге тиген үлес (Ө.Айтбайұлы, Т.Сайранбаев,

К.Құрманәлиевтермен бірге) // Егемен Қазақстан. 3 наурыз, 2002.

  1.  Әскери атау сөздер әлемі // Егемен Қазақстан. 25 қаңтар, 2002 ж.
  2. «Ана тілін тек өгей ұлдары ғана менсінбейді…» (Ө.Айтбаевпен бірге) // Ана

тілі. 2002. 14 наурыз.

  1. Ата салты - ұрпаққа мирас (Қайып бауырымның әруақты бейнесін еске

алғандағы ойлар) // Б.Дәкер. Қыран ұшар қияға. 2002. 113-122 б.

  1. «Ұстаз іздеп жүрмін…» // Нұртас Оңдасов. Ой-толғаныстар мен естеліктер.

Астана: Елорда. 2002. 172-177 б.

  1. Қыпшақтанудың бір бұлағы – тіл // ҚР БҒМ ҰҒА-ның Хабарлары. 2002. №3.

13-18 б.
423. Қаңлы тілі мен жазуы // ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. 2002. №5-6. 34-43 б.
424. Сөз зергері ана тілі туралы // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық
университетінің Хабаршысы. 2002. №6. 3-7 б.
425. Түркітанудың жаңа көкжиектері // А.Ясауи университетінің Хабаршысы.
2002. №1. 3-8 б.
2003

  1. «Алма Ата» емес, «Алматы»…// Ана тілі. 2003. 6 қараша.
  2.  «Есік» пен «Ысық» па? // Қазақ әдебиеті. 2003. №32.
  3. «Имитатив теориясына» қатысты жаңаша көзқарас // ҚР БҒМ ҰҒА-ның Хабарлары, 2003. №5. 13-29 б.
  4.  Арабизмы и иранизмы, употребляющиеся в уйгурских пословицах и поговорках // Тілтаным. 2003. №4. с.14-19.
  5.  К проблеме языковых контактов // Тілтаным. 2003. с.3-14.
  6.  Грамматические индикаторы в производных основах подражаний в

тюркских языках // Тілтаным. 2003. №2. с.16-21.

  1. Той сәні мен сәулеті – асқақтаған өлең – жыр // Т.Әлімбекұлы. Тойда жолығайық (алғысөз), 2003. 4-7 б.
  2.  Дін таза болса игі // Парасат. 2003. №11.
  3. Тысяча метких и образных выражении казахско-русский фразеологический словарь с этнолингвистическими пояснениями. Астана: Білге, 2003, 368 с.
  4.  Ұлтты ұйыстыратын құдіретті ұйтқы. Алматы: Қазақстан, 2003, 32 б.
  5. Тіл – этностанудың қайнар бұлағы және құралы // Абылай хан  атындағы Халықаралық қатынас және әлем тілдер университетінде өткен конференция материалдары. (2003, 23-24 желтоқсан)

437. Исторические мотивы образования уйгурских прозвищ // Материалы международной научно-практической конференции на тему: «Наука и образование на современном этапе развития общества. Алматы, 2003, с.54-57. (в со авт.А.Бахамовой)
2004
438.Ел мен жер шежіресі (пікір) // Егемен Қазақстан. 2004. 4 маусым.

  1. Тіл байлығы сөз санымен ғана емес, мағына-мазмұнымен де, өлшенеді. (Дөңгелек үстелде айтылған пікір) // Егемен Қазақстан. 2004. 12 маусым.
  2. Без языка народ себя не знает (интервью) // Вечерний Алматы. 1 мая. 2004.
  3. «Алтын қақпадағы» алтын сандық неге ашылмай жатыр? // Ана тілі. 2004. 24

маусым.

  1. Өз хәлқиниң еғир жүкин ћапашлап, өткән талай даванлардин йол башлап // Ұйғур Авази.2004. 20 июня.
  2. Энциклопедия шығару  өркениетті қадам // Жетісу. 2004. 29 мамыр
  3. О моем друге // Вечерний Алматы. 15 июня. 2004.

445.Көреген аға // Әйгілі ғалым, ұлағатты ұстаз (проф.А.Ысқақов туралы жинақ) Алматы: Тамыр. 2004. 18-20 б.

  1. Түркітануға кіріспе. Оқу құралы. 3-басылым (М.Оразовпен бірге) Алматы: Арыс. 2004. 360 б.
  2. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). Алматы: Тоғанай Т. 2004. 559 б.
  3. Қаңлы (тарихи шежіре). Алматы: Дайк-Пресс, 2004. 610 б.

2005
449. Осы жағдай он жылдан кейін де қайталануы мүмкін. Тіліміздің 10 жылдағы жағдайы нешік болары туралы академикпен сұхбат./Әңг. Е.Әбдірұлы //Жас қазақ.– 2005.–8 шілде .№27.
450. Қазақ қауымындағы сыры мол, жұмбақ есімдер //Қазақстанның ғылыми әлемі – Научный мир Казахстана. – 2005. №3,4. 23-40 б.
451. Қазақта мультфильм өнері бар еді // Рух. – Мирас. –2005. №1–89-91б.
452. Қаңлы: Ғалымның «Қаңлы» атты еңбегіндегі деректер мен дәйектер // Парасат. – 2005–№1–7-10б; №2–30-32б; №3–8-11б; №5–15,32-33б.
2006
453.Ұлтты ұйыстыратын құдіретті ұйытқы: «Қазақ тілі және оралман» атты конференцияда сөйлеген сөзі // Қазақ тілі және оралман.– Алматы: Өлке; 2006.– 112-117б.
454. Ел мәдениеті тілден басталады. Қазақ тілінің тағдыры мен болашағы // Егемен Қазақстан. –2006.–13 қаңтар. №12.-5б.
455.Халқының азаматы еді: фольклор үлгілерін жинақтаушы Мардан Байділдаев туралы естелік // Қазақ әдебиеті. –2006.–20 қазан.-2 қараша №42/43.-9б.
456. Латыншаға көшу – заманауи қажеттілік, бірақ ол ұзаққа созылатын процесс // Алматы ақшамы. – 2006. 2 қараша. №127.-4б.
457. Тұғыры биік азамат: Қоғам қайраткері Ө. Жәнібековтың туғанына – 75 жыл // Azamat .–2006.– 14-20 сәуір. №14.(57)-13б.
458. Сабырлы саясаттың салиқалы шешімі: Латын жазуына ауысу туралы ой // Егемен Қазақстан. –2006.–1 желтоқсан. №296.–297–5б.
459. Ел мәдениеті – тілден басталады // Тіл және қоғам. – 2006.–№3.–29-43б.
460. Мұхтар – мұзтаудай еңселі тұлға: М.Арынның азаматтығы хақында әріптестері ой толғайды / Қайдар Ә, Нұрпейісов Ә, Кекілбайұлы Ә // Жетісу. – 2006. – 18 мамыр.-3б.
2007
461. Латын әліпбиі әлемдік білім мен ғылымның алтын кілті / Әңг. О.Дөңқабақ // Дала мен қала. – 2007.–16 наурыз. №11.–12-13б.
462. Анимациялық фильм жасау – инемен құдық қазғандай / Әңг. О.Дөңқабақ // Дала мен қала. – 2007-21 қыркүйек. №34.–12-13б.
463. Тілді тұсаулаған себептер // Тіл және қоғам. – 2007.–№3.–48-51б.
464. Мен таза әлемде өмір сүріп келемін / Әңг. А.Қапбарова // Оңт. Қазақстан. – 2007.–17 қараша.–8-9б.
465. Қайдар Ә., Қалиев Б. Еңбегі бардың өнбегі бар // Жетісу. – 2007.–28 маусым. -3б.
2008
466. Қазақ қандай халық? Алматы: Дайк-Пресс, 2008. 47 б.т.
467. Қазақ анимациясының көсегесі қайтсек көгереді? / Сұхбаттасқан А.Ахмет // Мәдениет. – 2008.–№9.–5-7б.
468. Қазақ мультфильмін қазақ баласы үшін жасауымыз керек /Әңг. Р.Төленқызы // Астана ақшамы.–2008.–11 желтоқсан.–№150.–8-9б.
2009                           
467. Тілдің тарихқа қосқан үлесі мойындалған жоқ / Әңг. Р.Төленқызы // Астана ақшамы. –2009. – 6 қаңтар. №1.–6-7б.
468. Қарлығаштың құйрығы әлі айыр...// Алтын Орда. –2009–22-28 қаңтар.№4.–26-27б.
469. Республикадағы тіл тағдыры және Қазақстан  республикасының «Ана тілі» қоғамының рөлі мен міндеттері // Ана тілі. –2009.–17-23 қыркүйек. №37. – 4 б.
470. Қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең бай тіл // Туған тіл. –2009. – №3. – 10-11б.
471. Қазақтар ана тілі әлемінде. Алматы: – Дайк-Пресс, 2009. – 784 б.
2012
472. Қазақ тіліндегі қос сөздер: зерттеу және сөздік. – Алматы, 2010. 478 б. (баспада)

ҚЫЗМЕТ БАҒЫТТАРЫ. Қазақ тіл білімінің көрнекті маманы, белгілі түркітанушы, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982), Шоқан Уәлиханов атындағы І дәрежелі сыйлықтың иегері (1971), Түркияның «Dil Kurumu» лингвистикалық қоғамының құрметті (академик) мүшесі (1989), Башқұртстан Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі (1991), Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрметті президенті (2004), ҚР БжҒМ А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, Ұлы Отан соғысының ардагері, филология ғылымдарының докторы, профессор Қайдар Әбдуәли Туғанбайұлының жұртшылық назарына ұсынылған барша зерттеулерін іштей саралап, тақырыптық топтарға жіктеп, тіл білімінде қалыптасқан құрамдық салаларға сәйкес сұрыптап қарағанда оның жалпы түркология әлеміндегі, соның ішінде қазақ және ұйғыр тіл біліміне қосқан үлесі, салған өзіндік өрнегі: 1) лексикология; 2) диалектология; 3) этнолингвистика; 4) тіл құрылысы; 5) түркітану және алтаистика; 6) ғылым тарихы; 7) тіл саясаты; 8) ғалым ретінде оқулық жазу және тағы да басқа көптеген лингвистика салаларынан, сонымен қатар оларға тікелей қатысты сөзтану, этимология, ономастика, терминология, семасиология, фразеология тәрізді бірқатар тараулардан, олардан туындайтын толып жатқан проблемалық тақырыптардан анық байқалады.

ҒАЛЫМНЫҢ ЗЕРТТЕУ ДӘПТЕРІНЕН

“Имитатив теориясына” қатысты жаңаша көзқарас

Жалпы адамзаттың (оның бiр тұлғасы - қазақ этносының) қалыптаса бастаған сонау балаң дәуiрiнде ым-ишара тiлiмен қабаттаса, не соған iле-шала барлыққа келген дыбыстық тiлдiң жобалы болмысын бiр сәт көз алдымызға елестетсек, “сол алғашқы тiлжасам  процесiне белсене қатысып, оның дербес тiл болып қалыптасуына негiз болған тiл элементтерiнiң бiрi - елiктеуiш сөздердiң о бастағы iлкi түбiрлерi.
Бұл, әрине, қияли болжам емес; онымен бiзден бұрын да талай ғалымдар айналысып, оны теориялық тұжырым ретiнде ұсынып келгенi де белгiлi. Ол тұжырымдарда, мәселен, санасыз (Hominid) адам дәуiрiнен саналы (Homa sapiens) адамның қалыстасу дәуiрiне дейiнгi аралықта миллиондаған жылдар өткенi жайында, сол саналы адамның өзi алғашында ым-ишара (“язык жестов и мимики”) тiлi арқылы қарым-қатынас жасағанына және онымен жарыса дами бастаған дыбыстық тiлдiң сөз тiлiмен (“язык речи”) алмасуы сияқты күрделi процестерге мыңдаған жылдар кеткенi баяндалады. Басқаша айтқанда, жалпы саналы Адам мен жеке тiл қауымның дүниеге келуi ұзақ даму эволюциясының нәтижесi болғаны сияқты, олардың сөйлеу тiлi де бас-аяғы түгел қалыптасқан дап-дайын күйiнде, бiр сәтте емес, ұзақ эволюциялық дамудың нәтижесiнде, бiртiндеп, сатылы түрде дүниеге келгендi белгiлi.
Мiне, осы бiр ұзақ дамудың барысында, адамдар арасындағы қарым-қатынас тәсiлдерiнiң бiрi - дыбыс тiлiнiң алғашқы элементi - елiктеуiш сөздердiң iлкi түбiрлерi арада қанша ғасырлар өтсе де, әрбiр этнос болмысы мен тiлiнде күнi бүгiнге дейiн көненiң көзiндей сақталуда. Мысалы, қазақ қауымында өзiндiк мағына-мәнi бар: момпи-, томпи-, сомпи-, ақырай-, әкiрей-, кекiрей-, ежiрей-, едiрей-, сүмiрей-, жалтыра-, қалтыра-, қарқылда-, тарқылда-, барқылда-, тарсылда- т.б. осы сияқты мыңдаған елiктеуiш сөздердiң (имитативтердiң) осы күнге дейiн қолданылуы көне дәуiрдiң болмыс пен тiлдегi елестерi iспеттi.
Имитативтер (елiктеуiш сөздер) дүниедегi барлық тiлдерге тән әмбебап (универсалды) құбылыс; “имитатив теориясын” әр тұрғыдан қарастырып, әр қырынан айқындап, оған өзiндiк ой-тұжырымдарымен үлес қосушылар да баршылық. Алайда, бiздiң, қарастырып отырған тақырып бойынша, түркi тiлдерiнiң негiзiнде қалыптасқан “Имитатив теориясының” алғаш iргесiн қалаушы түрколог-ғалым, шуаш тiлiнiң маманы Н.И.Ашмариннiң идеясын   жалғастырып, оны өз тарапынан дамытушылардың  Н.К.Дмитриев, Л.Н.Харитонов, А.Г.Спиркин, А.М.Газов-Гинзберг,  Г.Е.Корнилов т.б. ғалымдардың ой-тұжырымдарын атауға болады.
Бiздiң баяндама - “имитатив теориясына” ревизия жасап‚ қайта қарау емес‚ оның идея ретiнде түп-негiзiмен реальдi құбылыс екендiгiн растай түсу. Ол ѕшiн жоғарыда санамаланып көрсетiлген мәселелерге тиянақты түрде жауап беру және сол арқылы бұл теорияны  тереңiрек түсiнуге қажеттi көзқарасымыз бенен ой-пiкiрiмiздi ортаға салу. Ол ой-тұжырымдарымыз екi топ мәселе төңiрегiн өрбидi. Бiрiншi топ - “имитатив теориясына” байланысты қазақ тiлiндегi елiктеуiштердiң ерекшелiктерiне қатысты кейбiр жалпы теориялық мәселелердiң түйiндi-түйiндi сәттерiн айқындауды мақсат етсе‚ екiншi топ - о бастағы қазақ этносының дыбыстық тiлi қалыптаса бастаған кезеңiнде оған негiз болған елiктеуiш сөздердiң (қысқаша - ЕС) тарихи сөзжасам модельдерiнiң iшкi заңдылықтары мен даму онтогенезiнiң нақтылы механизмдерi (тәсiлдерi) мен мотивтерiн (уәждерiн) айғақтап, танып-бiлу.
Бiрiншi топқа мәселесiне, нақтылап айтқанда: “имитатив теориясына” жалпы түрде қатысты, бұрын-соңды әр қырынан және әр деңгейде сөз болса да, толық та дұрыс шешiмiн таба алмаған, не жеткiлiктi түрде дәлелденiлмей, жоба түрiнде ғана айтылып келген пiкiрлер. Қазақ тiлiнiң деректерiн танып-бiлуден туындаған кейбiр ой-тұжырымдарымыз мыналар:
1. “Имитатив теориясы” - тiлдiң шығу, қалыптасу тарихына бағышталған глоттогенез проблемасының күрделi мәселесiне жатады. Ол “алғашқы этностық қауымның ым-ишара тiлiмен жалғаса дамып, дыбыстық тiлiнiң негiзi болып қаланған ең әуелi элементтерi - елiктеуiш сөздер” деп танитын, бiрақ қазiрше универсалды (әмбебап) теория деңгейiне көтерiле қоймаған идеяның синтезi мен түйiнi. Бұл идеяны, басқа ғалымдар қатарында бiз де мойындаймыз және қолдаймыз.
2. Имитатив теориясының бойынша: “дыбыстық тiлдiң қалыптасуы ең алғашқы Адамның табиғаттағы белгiлi дыбыстарға нақтылы бiр, не бiр топ мағына жүктеп, меншiктеп қолдануынан басталды” дейтiн идеяға толық қосылуға болады.
Шынында да, не көп, Ұлы табиғатқа тән дыбыс көп. Бiрақ сол дыбыстардың барлығы бiрдей белгiлi бiр мағынаның, ұғым-түсiнiктiң нақтылы баламасы, символы, рефлексi бола бермейдi. Ал, болған жағдайда, ондай дыбыс пен дыбыс тiркесi саналы адамдардың өзара қарым-қатынас жасауына қажеттi тiлдiк элементке айналады. Адам баласы табиғаттағы көзiмен көрiп, құлағымен естiген, денесiмен сезген, түйсiктенген құбылыстарын өз дауысымен қайталауы, оған елiктеуi, жаңғыртып айтуы, бейнелеу арқылы көз алдына елестетуi т.т. - осының бәрi сол адамның дыбыстау қабiлетiн дамытып, сөйлеуге деген мүмкiншiлiгiн арттыра түседi.
3. Осының бәрi, сайып келгенде, Адамның өзiн-өзi және қоршаған табиғи ортаны танып-бiлуге деген саналы талпынысынан туындаған қажеттiлiк. Ал, Адам өсу дәуiрiнiң ертедегi балаң кезiнде өз табиғатын да, табиғаттың сан сапалы құпия сырын да түгел бiлуге тырысқаны рас. Ол жаратылысынан қалыптасқан дене мүшелерi мен ағзалары арқылы: аспан әлемiн (күн, жұлдыз, ай), табиғат құбылыстарын (жауын-шашын, жел-боран, құйын, топан су, тасқан, зiлзала, жанар тау, өрт т.б.), жер бетiн (тау, орман, көл, дария, теңiз, құм, даланы), жан-жануарлар дүниесiн (жорғалаған құрт-құмырсқа, бақа-шаяннан бастап, ұшқан құс, жүгiрген аң, хайуан, мал т.б.), жалпы 18 мың ғаламның баршасын түгел бiлуге, олар шығаратын сан түркi дыбыс-сыбыс, үн-әуездер мен жарық-сәуле, жарқыл-жұрқылдарды, iс-әрекет, қимыл-қозғалыс, неше түрлi динамикалық процестердi, жас баланың тiлiне, адамның өзiне тән өзiндiк құбылыстарға елiктеу арқылы дәл өзiндей болмаса да, соларға ұқсатып қайталау нәтижесiнде қалыптасқан алғашқы дыбыстық бейне-символдарды бiз “елiктеуiш сөздер” деп атап жүрмiз. Бұл - “имитатив теориясына” сәйкес анықтама.
4. “Елiктеуiш сөздер” әр тiлде, әр зерттеуде неше түрлi терминдермен (мыс.: “бейнелеуiш сөздер”, “дыбыс елiктеуiштерi”, “жарық-сәуле елiктеуiштерi”, “елiктемелер”, “образные слова”, “образноподражательные слова”, “ономатолоэтические слова”, “мимемы”, “звукоизобразительные слова”, “аноматопея”, “идеофоны” т.б.) аталып келедi. Алайда, олар қалай аталса да, барлық тiлдердегi табиғаты өзара ұқсас, сол тiлдердiң шығу тарихына қатысты көне де байырғы құбылыс. Бұл да “имитатив теориясында” қабылданып, қалыптасқан пiкiр; бiз де оны реальды құбылыс деп бiлемiз.
5. Елiктеуiш сөздердiң о баста дүниеге келiп, қалыптасуы, бiртiндеп дамып, дербес сөз деңгейiне көтерiлуi жас нәресте тiлiнiң шығуына, сөйлеу қабiлетi мен әдетiнiң қалыптасуына өте ұқсас құбылыс. Арнайы ғылыми зерттеулер мен тәжiрибелерде әлi дүниеге келе қоймаған нәрестенiң бойында ананың құрсағында жатқан кезiнде-ақ оның дауысын, ѕнiн, сөзiн танитын фермент пайда болатыны көрсетiледi. Туғаннан соң екi айдан кейiн ол көзiн ашып, өзiн қоршаған жарық дүниеге, төңерегiндегi қимыл-әрекетке, анасының дауысына, иiсiне деген түйсiк-сезiмi ояна бастайды. Екi мен үш жастың арасында бала белгiлi бiр мән, тiл бiлiмiнде “синтаксистiк семантика” деп аталатын кең шеңберде “түсiнiк” беретiн, оның өзiнше ойлап тапқан алғашқы “сөздерiнiң” сұлбасы, жобасы пайда бола бастайды. Бес жасында ол ана тiлiн белгiлi дәрежеде меңгередi. Одан кейiнгi өсу, ержету дәуiрiнде ол өз тiлiн дамыта, байыта, әспеттей түсумен машықтанады. Мiне, мұның бәрi ғылымда “бала тiлiнiң шығу, сөйлеуге жаттығу, даму онтогенезi” деп аталатын проблемаға жатады [10, 3-54].
Демек, бұл бала тiлiнiң қалыптасуы мен этнос тiлiнiң балаң кезiндегi тiлiнiң қалыптасуы арасында ғажайып ұқсастық бар деген сөз. Ол ұқсастық - эволюциялық жолменен бiртiндеп пайда болу және қалыптасып, даму. “Имитатив теориясы” бұл  тұжырымды да мойындайды, тiптi бала тiлiнiң өзiн елiктеуiш сөздердiң пайда болуындағы бiр бұлағы деп есептейтiн ғалымдар да бар. “Лепетные детские слова” деген терминдi А.М.Газов-Гинзберг осы құбылысқа байланысты қолданады.
6. “Имитатив теориясын” дәрiптеушi ғалымдардың бiразы елiктеуiштер жер жүзiндегi тiлдердiң барлығына тараған әмбебап (универсальды) құбылыс бола тұрса да, туыстас тiлдердiң (мәс., түркi, славян, семит, еуропа, т.б. тiлдер тобының) өз iшiнде болмаса, әр түрлi типологиялық топтарға жататын тiлдер арасында тұлғалық, құрамдық, мағыналық, сондай-ақ жасалу модельдерi бойынша айта қаларлықтай ұқсастық байқалмайтынын ескертедi. Шынында да солай: елiктеуiш сөздер тамыры тереңде жатқан, iлкi түбiрлерi тым ерте заманда қалыптасқан көне де байырғы құбылыс болғандықтан да, олар тек бiр этностық қауым ауқымында ғана дүниеге келген құбылыс саналды. Олардың тiлара ұқсастығы не сол тiлдердiң генеалогиялық жақындығына, не тарихи араласуына, әлде сол этностардың ұқсас дүниетанымдық қасиеттерiне байланысты деп қаралып келедi. Қазақ тiлiнiң деректерi де бұл идеяның дұрыстығын дәлелдей түседi.
7. “Имитатив теориясын” iлгерi дамытушылар (мәс., А.М.Газов-Гинзберг) имитатицияның дамуын екi стадиядан тұрады: оның бiрiншiсi - табиғат дыбыстарына таза (яғни ешбiр тұлғалық көрсеткiшсiз) күйiнде елiктеуден, екiншiсi - олардың сол тұлғасыз (грамматикалық формантсыз) таза күйiнен сөзге айналу процесiне байланысты деп қарайды. Қазақ тiлiнiң бай елiктеуiш сөздер қоры бұл тұжырымның өзiне қатысты дәл емес екенiн көрсетедi. Iлкi түбiрден басталып, грамматикалық форманттармен қат-қабат болып өсiп, күрделене түсетiн елiктеуiш тұлғасы осының айғағы (ол туралы төменде кеңiнен сөз болады).
8. “Имитатив теориясының” қалыптасуына ең алдымен негiз болған тiл-тiлдердiң бәрiнде де кездесетiн, сол тiлдегi басқа қарапайым сөздерден өзiндiк ерекшелiктерi мен қатар өзара тұлғалық та, мағыналық ұқсастығы бар (мыс., моппыйды-, томпыйды-, қомпыйды-, сомпыйды- т.б.), топ-тап болып қолданылатын, өзiнiң көнелiгiмен де, этнос тiлiмен бiте қайнасып, бiрге өскен байырғылығымен де көзге түсетiн, мазмұны мен мәнi құнарлы, бейнелi, саны ауқымды лексикалық топ жатады. Егер бұл теорияның негiзiн Н.И.Ашмарин кезiнде әр түрлi тiлден жинақтаған 1600 елiктеуiш сөздi талдап-тарату арқылы жасаса, бұл теория жөнiнде пiкiр айту үшiн бiз тек қазақ тiлi бойынша 5 мыңға жуық дерек топтастырып отырмыз (Ш.Сарыбаевтың дерегi бойынша олар - 2 мың шамасында). Бұл - сөздiк қорымыздың байырғы бөлшегiнiң шамамен 25-30% деген сөз.
9. “Имитатив теориясына” байланысты бiр тұжырымда: “көптеген елiктеуiш сөздер дами келе, алғашқы мағынасынан өзгерiп, екiншi бiр мағынаны бiлдiретiн басқа лексикалық категорияға ауысады” деген (А.Ысқақов) пiкiр айтылады. өзгеретiнi рас, бiрақ о бастағы iлкi түбiрден (бiр буынды моносиллабтан) тарап, тарамданып, дамып, күрделене түскен туынды тұлғалы елiктеуiштердi, iндете зерттегенде, олардың өзiнiң бастапқы түбiрiмен логикалық, уәждiк, этимологиялық жалғастығын, байланысын мүлдем үзiп кетпейтiндiгiн ескеру қажет.
Имитатив теориясына” қатысты жалпы түрдегi әңгiмелер мұнымен ғана шектелмейдi, әрине. Оны жалғастыра беруге де болар едi. Алайда, бiздiң пайымдауымызша, мәселенiң түйiнi басқада, атап айтсақ, ол елiктеуiш сөздердiң жасалу механиздерi мен тарихи қалыптасу тетiктерiнде.
Бұл өзi, “имитатив теориясының” өзектi мәселесi болғандықтан да, бiр қауым әңгiме. Сондықтан, бiз оларды “екiншi топ” деп, өз алдына бөлiп, жеке қарастыруды жөн көрдiк.
Елiктеуiш сөздердiң жасалу мехнизмдерi” дегенде бiз әрбiр тiлде кездесетiн аналитикалық және синтетикалық сөзжасам тәсiлдерiнiң бiреуiн, не бiр тобын сөз еткелi отырғанымыз жоқ. Қазақ және басқа түркi тiлдерiндегi елiктеуiш категориясына тән сөзжасам модельдерi сол тiлдердегi басқа сөзжасам жүйесiмен “бiр қазанда қайнаған” құбылыс бола тұрса да, олардан табиғаты мүлдем басқаша, бастауын сонау өткен дәуiрлерден алып, ұзақ замандар бойы қалыптасқан, этностың балаң кезiндегi дыбыстық тiлiне негiз болған тарихи процестiң нәтижесi. Демек, бұл, нақтылап айтқанда, қазақ этносының сонау есте жоқ ескi дәуiрлерде дыбыстық тiлге өту процесiне, яғни жалпы глоттогенезiне қатысты күрделi проблема. Бiз оларды “имитатив теориясы” тұрғысынан гипотеза ретiнде қарастырмақшымыз.
1. Жалғамалы (агглютинативтi) тiлдерде (соның бiрi - қазақ тiлi) негiзгi элемент - сөз тұлғасы оңнан солға қарай, күн, сағат айналысына сәйкес дамитыны және ол өзiнiң дамуындағы алғашқы қадамын барлық жағдайда сөз басында тұратын түбiрден бастайтыны мәлiм. Бiздiң сол түбiрге берген анықтамамыз: “Тюркский корень есть наидревнейшая и историческая реальная единица языка, сохраняющая свою суть несмотря на постоянные фоно-морфо-семантические изменения, происходящие в процессе агглютинативного развития строя тюркских языков. Он может структурно совпадать с первообразным словом, если оно не превышает одного слога. Во всех остальных случаях тюркский корень выступает как производная единица языка, где корень отражает в себе состояние статики, а слово - динамики” [14, 24].
Демек, түбiр - түркi тiлдерiнiң де, сол тiлдегi сан алуан сөздердiң де, солардың бiр тобы қазақ тiлiндегi елiктеуiш сөздердiң де, бiр буынды (моносиллаб) түрiндегi алғашқы элементi деген сөз.
2. Елiктеуiш сөздердiң түбiрлерiнiң басқа сөздердiң түбiрлерiнен айырмашылығы бар ма? әрине, бар. Олар: 1) бiз жинақтаған 5 мыңдай елiктеуiш сөздiң құрамдық табиғатына қарағанда, ГС (дауысты және дауыссыз дыбыстардан) және СГС (дауыссыз, дауысты және дауыссыз дыбыстардан) тұратын екi түрлi жабық буыннан құралады. Бұлар - түркi тiлдерiнiң буын жүйесiн құрайтын 6 классикалық моделiнiң (Г, ГС, ГСС, СГ, СГС, СГСС) ең көне екi варианты.
3. Елiктеуiш iлкi түбiрiнiң аталмыш екi түрлi (ГС, СГС) мiндеттi түрде екi құрамдық элементтен тұратын жабық буын болып келедi. Екi құрамыдық элементтiң алғашқы сыңарына табиғат құбылыстарының саналы адамның көзбен көрiп, құлақпен естiп, түйсiк, сезiм арқылы қабылдаған дыбыстық рефлексiн, оның бейнесiн, әрекетiн өз дауысы арқала беретiн дыбыстық символикалар жатса, екiншiсiне соларға мағына жѕктейтiн идеофондар жатады.
Бұл процестi таратып, тарқатып айтсақ, табиғаттағы әр алуан (дыбыс, жарық-сәуле, қимыл-әрекет т.б.) құбылыстың алғашқы жаңғырығы, рефлексi, бейнесi, реакциясы тiлдегi 9 дауысты дыбыстың [а, ә, е, о, ө, ұ, ѕ, ы, i] бiреуi, не сол бiреуiнiң дауссыз дыбыс пен тiркесi (*да,  *ды, *ca, *сы, *ша, *шы т.т.) арқылы берiледi; ал оларға белгiлi мағына үстемелеу, не мәнiн айқындау мiндетiн келесi жалғанатын идеофондар атқарады. Сөйтiп, бұл күрделi комбинация мен концентрация нәтижесiнде болашақ елiктеуiштердiң негiзi (iргетасы) болып саналатын елiктеуiштердiң көптеген iлкi түбiрлерi қалыптасады.
Мысалдарға назар аударайық: елiктеуiштiң абстракциялы көп мәнге, ұғым-түсiнiк, идеяға ие алғашқы (дыбыстық) символын десек және оған қосымша мағына жүктейтiн [*Р, *С, *қ, *Қ,  *З т.б.] идеофондарының* бiреуiн жалғасақ, жоғарыда көрсетiлген екi түрлi буын моделi (ГС және СГС) бойынша елiктеуiштердiң мынандай iлкi түбiрлерi барлыққа келедi: *ЫР (иттiң ырылы), *ЫС (жыланның ысылы), *Ық (баланың ыңылы), *ЫҚ (ықылық ату), *ЫЗ (маса-шыбын ызыңы) т.т.
Мiне, осы тәсiл бойынша барша туынды тұлғалы елiктеуiштердiң негiзi саналатын iлкi түбiрлер барлыққа келген. Жоғарыда ескерткенiмiздей, ол iлкi түбiрлер кезiнде өте кең де абстрактылы мағынаға ие болған. Сондықтан да болар, бiр iлкi түбiрден кейде жиырмаға дейiн мағыналас, не мағынасы жақын түбiрлес тұлғалар тарап, оның мағына шеңберi кеңейе түскен.  БЅл тәрiздi iлкi түбiрлердiң ЕС дамуының тым ерте кезiнде қалыптасуына байланысты, мағынасының бүгiнгi ұрпаққа күңгiрттенiп ұмыт бола бастағанын.
Бұл тарихи процестердi бiз кез келген ЕС-дiң құрамынан ретроспективтi талдау тәсiлi арқылы айқын көре аламыз. Мысалы, мына төмендегi екi модель [ГС; СГС] бойынша топтастырылған әр түрлi ЕС-дiң құрамындағы идеофон форманттарын әдейi бас әрiппен айрықша етiп жазу арқылы бiз iлкi түбiрлердiң бiрқалыпты қайталанып тұрғанын көрсетiп отырмыз:

ГС:

*аҚ+ырай-
*әК+iрей-
*оД+ыраңда-
*өК+iректе-
*үШ+кiр т.б.

СГС:

*баҚ+ырай-
*тiК+iреңде-
*шаҚ+шаңда-
*ба±+жаңда-
*мыЛ+жыңда- т.т.

4. ЕС-дер өзiнiң тұлғалық (құрамдық) дамуының келесi морфологиялық деңгейiнде жалғанатын бiрiншi дәрежелi грамматикалық индикатор оған қосымша “бiрреттiлiк” (разовый), “бiр сәттiлiк” (одноактовый), “шұғыл да тосын” (внезапный) әрекет пен құбылыстың мән, реңкiн үстемелейдi. Мысалы, ұ - алғашқы мағыналық шоғырды бiлдiретiн дыбыстық нышанға  (символға) [P] идеофоны жалғанғанда ұР iлкi түбiрi, одан соң бiрiншi дәрежелi грамматикалық индикатор жалғанғанда бiр актылық бейнелеуiш процестiң атауы - ұР+Қ (еттi) дѕниеге келтiрiп тұр. Мiне, осы модель мен тәсiл бойынша кез келген, не көптеген елiктеуiштерден толық мағыналы, не жартылай мағыналы түбiрлер туындайды. Мысалы:

*бЅР+Қ+ыра-
*бЅР+Қ+ылда-
*қаР+Қ+ылда-
*баР+Қ+ыра-
*саР+Қ+ыра-
*жаР+Қ+ыра-

*жыЛ+Т+ыра-
*жаЛ+Т+ыра-
*қаЛ+Т+ыра-
*сыЛ+Д+ырла-
ұЛ+Д+ыра-
*быЛ+Ж+ыра-

*таҚ+ыЛ+да-
*саҚ+ыЛ+да-
*шаҚ+ыЛ+да-
*тоҚ+ыЛ+да-
*баҚ+ыЛ+да-
*дiК+iЛ+де      т.б.

БЅл ЕС-дiң құрамдық дамуының (бiрiншiсi - мағына шоғырын бiлдiретiн алғашқы дыбыс символдары; екiншiсi - iлкi түбiр құрайтын идеофондар) үшiншi, яғни бiрiншi дәрежелi индикаторлар деңгейiнiң қалып-күйi.
5. ЕС-дер құрамының жазықтың (горизонтальдi) бағыттағы келесi даму деңгейiне екiншi дәрежелi грамматикалық индикаторлар жатады. Ол өзi жалғанатын елiктеуiш түбiрге заттық мағына үстемелейдi. Мысалы: *таР iлкi түбiрiне [С] бiрiншi дәрежелi индикаторды жалғау арқылы *таР+С елiктеуiшiн туындатсақ, ендi оған [ЫЛ] екiншi дәрежелi индикаторын жалғап, *таР+С+ыЛ елiктеуiш есiмiн қалыптастырамыз. Тiлiмiздегi жүздеген, мыңдаған елiктеуiштердiң көбiсi, мiне, осы үшiншi деңгейде қалыптасқан тұлғалар. Бiз оларды төмендегiше (әр деңгейдегi формантты қанық бас әрiппен беру арқылы) көрсетiп отырмыз:

*таР+С+ыЛ-да-
*күР+С+iЛ+де-
*тыР+С+ыЛ+да-

*қыЛ+М+ақ+да-
*жыЛ+М+ақ+да-
*сұУ+М+ақ+да-

*қақ+Қ+ыЛ+да-
*шақ+Қ+ыЛ+да-
*сақ+Қ+ыЛ+да-

*ыР+Ж+ық+да-
*тыР+Ж+ақ+да-
*қыЛ+Ж+аҚ+та-    т.б.

Бұл ЕС-дер құрамдық дамудың (ескерте кетейiк: бiрiншiсi - мағына шоғырын бiлдiретiн алғашқы дыбыс символдары, екiншiсi - iлкi түбiр құраушы идеофондар, үшiншiсi - бiрiншi дәрежелi индикаторлар деңгейi) төртiншi, яғни екiншi дәрежелi индикаторлар деңгейiне жатады.
6. Елiктеуiштер құрамының “ұзарып” дамуындағы келесi морфологиялық кезең - үшiншi дәрежелi грамматикалық индикаторды қабылдаумен сәйкес келедi. үшiншi дәрежелi индикатор бiрiншiге, әсiресе екiншi дәрежелi индикаторға қарағанда тiлiмiзде әлдеқайда аз қолданылады. Бұл, тарихи даму тұрғысынан алып қарағанда да, әрине, заңды құбылыс. Бұдан кейiн елiктеуiштер есiм ретiнде өз дамуын тоқтатады, (бiз төртiншi дәрежелi индикаторды жинақталған бай тiл деректерiнен кездестiре алмадық). Демек, бұл үшiншi дәрежелi индикатордан кейiн елiктеуiш құрамының өзiндiк дамуы соңғы рет етiстiк көрсеткiшiн қабылдап, одан кейiн тоқтайды деген сөз.
Бiз ендi жоғарыдағы тәртiп бойынша ЕС-дердiң морфемалық бесiншi даму деңгейiне мысалдар келтiрейiк:

*жаЛ+П+аЛ+аҚ+та-
*қаЛ+Б+аЛ+аҚ+та-
*еЛ+Б+еЛ+еқ+де-
*көЛ+Б+еЛ+еқ+де-

*ұЙ+П+аЛ+аҚ+та-
*қыЙ+Қ+аЛ+аҚ+та-
*қаЙ+Қ+аЛ+ақ+да-
*шаЙ+Қ+аЛ+ақ+да-     т.б.

Демек, бұл мысалдар ЕС-дiң құрамдық дамуының үшiншi дәрежелi грамматикалық индикатор қабылдағаннан кейiнгi деңгейi.
7. Осымен қазақ тiлiндегi ЕС-дiң өзiндiк, “елiктеуiштiк” мағынасында (бейнелеуiш зат есiм, сын есiм, үстеу) дамуы  тоқтайтын сияқты. Бiрақ бұдан ЕС-дiң тұлғалық және мағыналық дамуы “мүлдем тоқтап қалады” деген ұғым тумаса керек. Олардың тағы екi жүйе бойынша дамуы (өзгеруi, жаңғыруы, түрленуi, басқа сөз тобына өтуi) бар екенiн ескерткiмiз келедi. Оның бiрi -ЕС-дiң дыбыстық символдары өзiне идеофондарды қабылдап, iлкi түбiрге айналғаннан кейiн де оларға үстемеленiп, бiрiнен кейiн бiрi жалғанатын үш дәрежелi грамматикалық индикатордан соң жұрнақтар жалғанып, етiстiкке айналуы болса, екiншiсi - етiстiкке айналған елiктеуiштердiң өздерiнен туындаған заттар мен құбылыстардың атауына қайта айналады.
Мiне, бұл тiлiмiздегi мыңдаған елiктеуiштердiң (жоғарыда көрсетiлген) морфологиялық дамуының әр деңгейiнде бiр жүз берiп отыратын өз жүйесiмен қалыптасқан сөзжасам модельдерiне байланысты тұрақты да, жанды құбылыс екендiгiн көрсетедi. Бiз төменде бұл құбылыстың екеуiн де нақтылы деректер негiзiнде қарастырамыз.
8. Қазақ тiлiндегi сөзжасам модельдерi бойынша елiктеуiштердiң әрбiр морфемдiк даму деңгейiнде етiстiкке айналуы - бұл құбылыстың тiлдiк даму сатысының бәрiн бiртiндеп басып өткен көне де байырғы процес екенiн айқындай түседi.
Бұл үрдiстi бiз тiлдiк деректер арқылы көрсетейiк.
8.1. Әр алуан табиғи құбылыстардың (дыбыс, жарық-сәуле, қимыл-әрекет т.б.) саналы адам тiлiндегi алғашқы мағына-мәнi абстрактылы болып келетiн дыбыстық символдардың даму барысына өзiне мағына жүктейтiн идеофондарды қабылдап, алдымен iлкi түбiрге одан соң бейнелеуiш етiстiкке айналуы заңды түрдегi құбылыс. Мәселен, қазақ тiлiндегi гуле- деген елiктеуiш етiстiгi осы құбылыстың бiр көрiнiсi. Оның ү- дыбыстық символ түрiндегi рефлексiне [у]* идеофонын жалғану арқылы iлкi түбiрге айналғанын мойындасақ, ол сол iлкi түбiрдiң өзiнен де елiктеуiш етiстiк туындай беретiн көремiз. Мысалы:

гүУ+Ле-
үУ+Ле-
зыР+ла-
дұУ+ла-
өк+iр-

*аҚ+ый-
*көК+iй-
ұУ+ла-
*соР+ай-
*сеК+iр-

*қыД+ый-
*кiД+iй-
*сыР+ый-
*тыР+ый-
ұД+ый-        т.б.

Көрiп отырғанымыздай, iлкi түбiрдiң тiкелей өзiнен де бiраз елiктеуiш етiстiктер жасалады екен. Бiздiң пайымдауымыз бойынша, елiктеуiш етiстiктердiң бұл түрi олардың ең көне дәуiрде қалыптасқан алғашқы қарапайым деңгейiн көрсетедi. Сондықтан да, ол басқаларға қарағанда көп дами алмаған.
Елiктеуiш етiстiктiң бұл түрiнiң басқалардан аз болуының екiншi себебi iлкi түбiр деңгейiн сөзжасам модельдерiнiң синтетикалық түрiнен аналитикалық үлгiсiнiң әлдеқайда басым болуына да байланысты. Мысалы: дүр еттi-, гүр ете түстi, зыр қағу, тық ету, дiк ете түстi, ыр ете қалу, шап ете түстi, дың еткiзу, шыр ету, зу ете қалды т.б.
8.2. Қазақ тiлiндегi елiктеуiш етiстiктердiң екi түрлi - синтетикалық және аналитикалық - тәсiлiнен бiрдей мол туындайтын даму деңгейiне бiрiншi дәрежелi грамматикалық индикаторларды қабылдаудан кейiнгi кезеңдi жатқызуға болады.
Синтетикалық сөзжасам модельдерiне мысалдар:

*қаЛ+Т+ый-
*сеЛ+Т+iй-
*деЛ+Д+iй-
*тыЛ+Т+ый-

*жаР+Б+ый-
*тыР+Б+ый-
*кiР+Б+iй-
*шыР+Т+ый-

*шыР+ыЛ+да-
үР+iЛ+де-
үР+iЛ+де-
*қоР+ыЛ+да- т.б.

Ескерте кету керек, бұл мысалдар ЕС жѕйесiндегi сөзжасам модельдерiн түгел қамтып тұрған жоқ.
Аналитикалық сөзжасам модельдерiне мысалдар: қаЛт ете қалу, жаЛт ету, жаЛп ету, жаЛаң қағу; жаРқ ету, тыРп еткiзбеу, кѕРт ѕзу; шоРт кесу; еЛең қағу, теПең қағу т.б.
Көрiп отырғанымыздай, бұл деңгейдегi сөзжасам моделiнiң бұл екi түрi барлық жағдайда бiр-бiрiнiң баламасы бола алмайды. Мәселен, елең қағу // елеңдеу, тепең қағу // тепеңдеу деп қолдануға болса да, “селтiй”-дi “селт ет-” пен, “шыртый”-ды “шырт ет”-  пен алмастыруға болмайды т.т.
8.3. Елiктеуiштер құрамында синтетикалық және аналитикалық сөзжасам тәсiлдерiнiң келесi деңгейi екiншi дәрежелi грамматикалық индикаторлардан кейiнбасталады және бұл деңгейде олардың жиi де жемiстi түрде дамығанын көремiз.
Синтетикалық сөзжасам модельдерiне мысалдар:

*жаЛ+Т+ыЛ+да-
*саР+Т+ыЛ+да-
*таР+С+ыЛ+да-
*еқ+К+iЛ+де-
*тоқ+Қ+ыЛ+да-

ұЙ+Қ+ыЛ+жы-
*қыЙ+Қ+ақ+да-
*тыР+Т+ақ+да-
*тыШ+Т+ақ+да-
*тоМ+П+ақ+да- т.б.

Аналитикалық сөзжасам модельдерге мысалдар:
таЙраң қағу, жаЙраң қағу, жыЛмаң ету, қыЙқаң ету, шоЙқаң ету т.т. Бұл екi сөзжасам арасында балама ретiнде бiр-бiрiн алмастыру жиi байқалады. Мысалы: тайраң қағу // тайраңдау т.б.
8.4. Елiктеуiштердiң құрамында үшiншi дәрежелi грамматикалық индикаторлардан кейiн де етiстiкке айналу процесi байқалады және ол негiзiнен синтетикалық сөзжасам модельдерi арқылы жүзеге асады. Мысалы: еЛпелекте-, көЛбелеңде-, шаЙқалаңда- т.т. Бұл деңгейде елiктеуiштiң аналитикалық сөзжасам үлгiсi жиi кездеседi екен.
9. Қазақ тiлiндегi елiктеуiштердiң құрамдық, тұлғалық дамуының тағы бiр арнасы - олардың қатардағы есiмдерге (зат есiм мен сын есiмдерге) айналуы. Әр түрлi елiктеуiштiң өз мағынасынан ауысып, заттануы мiндеттi түрде олардың алдымен етiстiкке айналуын талап етедi. Демек, бұл жоғарыда көрсетiлген деңгейлерде етiстiкке айналған елiктеуiштердiң табиғатына тән заңды құбылыс деген сөз.
Алайда, бұл құбылыс әр деңгейде бiрдей емес. Елiктеуiш етiстiктердiң өзi бiлдiретiн қимыл-әрекет процестерiнен зат пен құбылыс атауына айналуы ұзақ тарихи дамудың жемiсi. Оны терең зерттеп, табиғатын айқындау, сайып келгенде, “имитатив теориясының” өзектi мәселесi - елiктеуiш түбiрлерiнiң дыбыс тiлiнiң қалыптасу дәуiрiнде iргетасы болып қаланған алғашқы элемент екендiгiн дәлелдеу және мойындау болып саналады.
Сөздiк қорымыздағы көптеген дербес сөздерiмiздiң төркiнi елiктеуiш түбiрлерден екенiн жұрттың бәрi бiле бермейдi. Бiрақ оны бiлуге тиiспiз. өйткенi ол тiлiмiздiң шығу тарихын бiлу деген сөз, ол оған бiрден-бiр сенiмдi де реальдi бұлақ болып саналады.
Тiлiмiздегi елiктеуiш тектi сөздердiң шығу тарихын да, жалпы ауқымын да анықтау оңай мәселе емес. өйткенi олар өздерiнiң ұзақ тарихи даму барысында “елiктеуiштiк белгiсiнен” айрылып, тiлдiң жалпы сөздiк қорымен етене араласып кеткен дүниелер. Оларды сөздiктерде де атап, айырып көрсете бермейдi. Елiктеуiш сөздер әр тѕрлi даму деңгейiнде жеке-дара түрiнде де, сөз тiркесiнде де қолданыла беретiнiн бiз мына төмендегi деректерден айқын көремiз. Мысалы, қазақ тiлiндегi елiктеуiштер қорының iлкi түбiр күйiндегi: дыр, тыр, сыр, зыр, пыр, тақ, шақ, тоқ, дық, сақ т.б. осы сияқты жүздеген сөздердi жеке түрiнде де, көмекшi *ет- етiстiгiмен тiркестерiнен де өзiндiк мағыналарын айқындай аламыз.
Дәл сол сияқты, бiрiншi дәрежелi индикатор деңгейiндегi тұлғасынан да бiз мына тәрiздi жүздеген ЕС-дi анық тани аламыз: тарс (ет-), тырс (ет-), шарт (ет-), шырт (ет-), кѕрс (ет-), сарт (ет-), қорс (ет-), кѕрт (ет-), сылқ (ет-), шылқ (ет-), былқ (ет-), тоңқ (ет-), қолқ (ет-), кiлк (ет-) т.б.
Екiншi дәрежелi грамматикалық индикатор деңгейiнде қалыптасқан елiктеуiштер де тiлiмiзде жѕздеп кездеседi және олар да жұртшылық тарапынан дербес мағынадағы лексема ретiнде қабылданады. Мысалы: тарсыЛ (естiлдi), қорсыЛ (шықты), былқыЛ-ды (қой), шаңқыЛ (басылды), күңкiЛ (сөз), жарқыЛ (елестедi), жылтыР (тас), қыңқыЛ-ы (басылды); салдыР (күшейдi); сылдыР (су), сыңғыР (кѕлкi), алшақ (басу), тыпыРла-, қодИлан-, қоқыРай-, маңыРа-, ежiреқде-, әкiреқде- т.б.
Үшiншi дәрежелi грамматикалық индикатор деңгейiнде қалыптасқан елiктеуiштер тiлiмiзде аздау дедiк, бiрақ олар да дербестiкке бейiм құбылысқа жатады. Мысалы: қалбаЛаң (қағу), елпеЛең (қағу), дүрбеЛең (салу) т.б.
Қазақ тiлiндегi ендiгi бiр топ елiктеуiш етiстiктер есiм жасаушы жұрнақтарды қабылдап, әр алуан заттар мен құбылыстардың атауларына айналған. Мысалы: жұлд+ЫЗ, сарқыра+МА, күркiре+МЕ, шiңкiлде+К, тоңқылда+Қ, әупiлде+К, күркiлде+К (түйе) т.б. осы сияқты атаулар.
10. ЕС-дiң морфологиялық тұрғыдан қат-қабат болып қалыптасқан тұлғалық құрамын iштей жiктеп, морфтар мен формемаларға бөлiп, ара-жiгiн ажыратып қарасақ, бiз олардың өте күрделi анатомиясын айқындауға мүмкiндiк аламыз. Олар 4-5 буыннан тұратын құрамы күрделi сөздер болып келедi. Алайда, олардың буын саны мен морф пен форфема саны бiрдей емес, яғни буын жiгiнен морфема жiгi көбiрек. Себебi: буын жiгi дауысты дыбыстардың санымен есептелсе, морфемалық жiк ЕС құрамындағы грамматикалық элементтермен есептеледi. Атап айтқанда олар: 1) табиғат құбылыстарынан алған әр алуан әсерден туындаған алғашқы дыбыстық рефлекстерден, 2) идеофоннан, 3) ѕш дәрежелi грамматикалық индикаторлардан, 4) етiстiк көрсеткiштерiнен, 5) есiм көрсеткiштерiнен (барлық саны 7 элементтен) тұрады. Мысалы, 3 буыннан тұратын елiктеуiш етiстiктiң морфема саны-5:
Қа+Р+Қ+ыЛ+да- (<морфема саны - 5);
Қарқ+ыл+да- (<буын саны - 3).

Барлық елiктеуiш құрамын осылай жiктеуге болады.

11. Елiктеуiштердiң сөзжасам модельдерi
“Имитатив теориясының” ең сенiмдi, аяқ тiрер негiздерiнiң бiрi - қатаң заң, бұлжымас қағида болып қалыптасқан сөзжасам модельдерi. Бұлар абстракцияланып, жүйелi де бiр қалыпты жѕзеге асатын тұрақты ережелер мен тәсiлдерден тұрады. Алайда, “имитатив теориясының” негiзiн салушы Н.И.Ашмарин де, және ол теорияны жалғастырушы ғалымдар да нақтылы бiр тiл негiзiнде бұл категорияның өзiне тән жүйелi де тұрақтанған сөзжасам модельдерiнiң барлығын арнайы қараған емес. Ал, онсыз құбылысты тiл негiзi деп қабылдау қиын. Бiздiң ұсынып отырған деректерiмiз бен тұжырымдарымыз “имитатив теориясының” осы бiр ашық тұрған түйiндi саласын айқындай түседi деп сенемiз. Ол үшiн бiз ендi қазiргi қазақ тiлiндегi 500-дей елiктеуiш iлкi түбiрi қалыптасқан 5 мыңға жуық, ѕш тақырыптық-мағыналық топтан, атап айтқанда: дыбыс, жарық-сәуле және қимыл-әрекет елiктеуiштерiнен тұратын лексикалық қорды барлыққа келтiрiп, қалыптастырған сөзжасам модельдерiнiң анатомиясын таратып шығуымыз керек.
Бұл модельдердi де екi топқа - синтетикалық және аналитикалық сөзжасам тобына - бөлiп қарауға болады.
Синтетикалық сөзжасам модельдерi.
Елiктеуiш саласындағы сөзжасам модельдерiнiң (үлгiлерiнiң) өзiндiк бiр ерекшелiгi, бiздiң пайымдауымызша, етiстiк көрсеткiштерi өзiнiң алдында тұрған грамматикалық (I, II, III дәрежелi) индикатормен бiрге қосылып айтылуға бейiн. Мiне, осы ерекшелiктерiн ескерсек, қазақ тiлiндегi барлық елiктеуiш етiстiктер (қысқаша - ЕЕ) 7 негiзгi және солардан туындаған 9 қосымша үлгiсi арқылы жасалады. Олар төмендегiлер:
I. -А-//-Е моделi: -(ыр)а-//-(iр)е-:
абдыра- (<аб+д+ыр+а-), дабыра (<даб+д+ыр+а-), саудыра- (<сау+д+ыр+а-), қаудыра- (<қау+д+ыр+а-), маужыра- (<мау+ж+ыр+а-), жәудiре- (<жәу+д+iр+е-) т.б.
II. -АЙ-//-ЕЙ- моделi: -(ыр) ай-//(iр)ей-:
шодырай- (<шод+ыр+ай-), қодырай- (<қод+ыр+ай), кѕдiрей- (<күд+iр+ей-), едiрей- (<ед+iр+ей-), бедiрей- (<бед+iр+ей-) т.б.
III. -ДА-//-ДЕ-//-ТА-//-ТЕ-//-ЛА-//-ЛЕ- моделi:
1) -(ыл)да-//-(iл)де-: құжылда- (<құж+ыл+да-), бажылда- (<баж+ыл+да-), қылқылда- (<қыл+қ+ыл+да), жарқылда- (<жар+қ+ыл+да-), тарқылда-(<тар+қ+ыл+да-), тызылда- (<тыз+ыл+да); еңкiлде- (<ең+к+iл+де-) т.б.
2) -(ақ)та-//-(ек)те-: тақақта- (<тақ+ақ+та-), бЅлтақта- (<бұл+т+ақ+та-), дiрдекте- (<дiр+д+ек+те-), тәлтiректе- (<тәл+т+iр+ек+те-), селтекте- (<сел+т+ек+те-) т.б.
3) -(аң)да-//-(ең)де-: тыртаңда- (<тыр+т+аң+да-), қайқаңда- (<қай+қ+аң+да-), тайқаңда- (<тай+қ+аң+да-), тайраңда- (<тай+р+аң+да-), жыртаңда- (<жыр+т+аң+да-) т.б.
4) -(у)ла-//-(у)ле-: гүуле- (<гүу+ле-)*, зұула- (<зұу+ла-), шұула- (<шұу+ла-), дұула- (<дұу+ла-), ұула- (<ұу+ла-) т.б.
5) -(ың)да-//-(iң)де-: қутыңда- (<құу+т+ың+да-), мыжыңда- (<мыж+ың+да-), кiжiңде- (<кiж+iң+де-), тыржыңда- (<тыр+ж+ың+да-), кiржiңде- (<кiр+ж+iң+де-), қылжыңда- (<қыл+ж+ың+да-) т.б.
IV. -НА-//-НЕ моделi: -(ы)на-//-(i)не-:
құжына- (<құж+ы+на-), быжына- (<быж+ы+на-); базына- (<баз+ы+на-), кiсiне (<кiс+i+не-) т.б.
V. -Ы-//-I- моделi: қажы (<қаж+ы-), мұжы- (<мұж+ы-) // мүжi- (<мүж+i-), қышы- (<қыш+ы-), қасы- (<қас+ы-), мыжы- (<мыж+ы-) т.б.
VI. -ЫЙ-//-IЙ моделi*:
1) -(c)ый-//-(c)iй-: ырсый- (<ыр+с+ый-), тырсый- (<тыр+с+ый-), бүрсiй- (<бүр+с+iй-) т.б.
2) -(т)ый-//-(т)iй=: құнтый (<құн+т+ый-), тылтый- (<тыл+т+ый-), кiртiй- (кiр+т+iй-), шәнти- (<шән+т+iй-), шұнтый- (<шұн+т+ый-), қылтый- (<қыл+т+ый-) т.б.
3) -(п)ый-//-(п)iй-: тымпый- (<тым+п+ый-), жымпый- (<жым+п+ый-), сымпый- (<сым+п+ый-), қомпый- (<қом+п+ый-), томпый- (<том+п+ый-) т.б.
4) -(қ)ый-//-(к)iй-: қауқый (<қау+қ+ый-), кеукiй (<кеу+к+iй-), теңкiй- (<тең+к+iй-), шалқый- (<шал+қ+ый-), қалқый- (<қал+қ+ый-) т.б.
VII. -ЫР-//-IР- моделi> -(қ)ыр-//-(к)iр-: ақыр- (<а+қ+ыр-), бақыр- (<ба+қ+ыр-), шақыр- (<ша+қ+ыр-), өкiр- (<өк+iр-), кекiр- (<кек+iр-), ысқыр- (<ыс+қ+ыр-), қышқыр (<қыш+қ+ыр-) т.б.
Көрiп отырғанымыздай, қазақ тiлiндегi елiктеуiштердiң 5 мыңға дейiн тарамданып көбеюi, мiне, осы негiзгi (7+9=16) сөзжасам (анығырағы етiстiк жасайтын) модельдер арқылы жѕзеге асуына байланысты. Бұлар ғасырлар бойы әбден тұрақтанып, бейне бiр математикалық заң тәрiздi, қасаң қағида болып қалыптасқаны айқын көрiнiп-ақ тұр.
Имитатив теориясының” реальдiгiн дәлелдейтiн құбылыстың бiрi осы болса керек.
Елiктеуiш сөздердiң аналитикалық сөзжасам модельдерi де, қосарлы да қайталама қос сөздерге айналу үрдiсi де, Адамзатқа, Қоғамға және Табиғатқа қатысты кең ауқымда қолданысы да, сайып келгенде, бұл феноменнiң көне тарихын ғана емес, этносқа тән байырғы да өмiршең құбылыс екендiгiн айқындай түсетiнi даусыз.
Ежелден қалыптасып келе жатқан Адам мен Ұлы табиғаттың арасындағы тығыз қарым-қатынастың тiлдегi айқын көрiнiсi - осы елiктеуiштер деп айту әбден орынды. Ол ғана емес: сапылдап сөйлейтiн, самбырлап сөйлейтiн, саңқылдап сөйлейтiн, маңқылдап сөйлейтiн, дабырлап сөйлейтiн, мiңгiрлеп сөйлейтiн, мыңқылдап сөйлейтiн, әңкiлдеп сөйлейтiн, шәңкiлдеп сөйлейтiн... қазақтың 70 шақты күлу түрiнiң 40-тан астамы елiктеуiштер арқылы (қарқылдап күлу, тырқылдап күлу, сылқылдап күлу, еңкiлдеп күлу т.т. кѕлулер) сипатталып, бейнеленiп тұрса, алғашқы адамды тiлдi табиғаттан, оның дыбыс, сәуле, қимыл-әрекетiн қайталаудан, оған елiктеуден үйренбедi деп кiм айта алады? Сондықтан да, ым-ишара жарыса, жалғаса дами бастаған алғашқы этностық қауымның дыбыстық тiлi табиғат құбылыстарына елiктеуден туған рефлекстер негiзiнде дамып, болашақ сөйлеу тiлiнiң iргетасы болып қалыптасқан. Осы идеяны уағыздаушы “имитатив теориясын” бiзде қолдаймыз. Бiрақ оның реальдi де объективтi шындыққа сәйкестiгiн құры идея мен ғана емес, нақтылы тiлi фактiлерi арқылы да дәлелдеу қажет деп бiлемiз. Осы тұрғыдан алып қарағанда, қазақ тiлiнiң деректерi, оның бай сөздiк қорындағы 500-дей елiктеуiштiң iлкi түбiрлерiнен тараған 5 мыңға жуық елiктеуiш тектi сөздерiн талдап-таратудан туындаған ой-тұжырымдарымызбен жаңаша көзқарасымыз болашақта ескерiлуi тиiс деп бiлемiз.

* * *

Пайдаланған әдебиеттер

1. Ашмарин Н.И. Подражание в языках Среднего Поволжья. Вып. I-IV. - В кн.: “Известия АзГУ. Баку, 1925. “Обществ. науки”, I-II, С. 143-157; III-IV. С. 75-99.
2. Дмитриев Н.К. К изучению турецкой мимологии; Очерк южнотюркской мимологии // Строй тюркских языков. М., “Наука”, 1962, С. 59-108.
3. Газов-Гинзберг А.М. Был ли язык изобразителен в своих истокох? М., 1965, С.3-184.
4. Харитонов Л.Н. Типы глагольной основы в якутском языке (разделы II-III: “звукоподражательные глаголы”, “Образные глаголы”). М.-Л., 1954.
5. Спиркин А.Г. Происхождение языка и его роль в формировании мышления // Сб.: “Мышление и язык”, М., 1957.
6. Корнилов Г.Е. Имитативы в чувашском языке. Чебоксары, 1984, С. 3-184.
7. Искаков А. О подражательных словах в казахском языке // Тюркологический сборник. Алма-Ата, 1951, С.103-111.
8. Ысқақов А.Ы. Қазақ тiлiнiң фономорфологиялық құрылысын тарихи тұрғыдан сараптау. Алматы, 1999, 3-186.
9. Сарыбаев Ш.Ш. Подражательные слова и их отношение к междометиям // Изв. АН КазССР. Серия филол. и искусств., 1954, N135, вып. 4-2.
10. Сарыбаев Ш.Ш. Елiктеуiш сөздер. Метод. кеңес және бақылау-пысықтау жаттығулары. Алматы, 1982, 3-56 бб.
11. Кайдар А.Т. Грамматические индикаторы в производных основах подражаний в тюркских языках // Қазақ тiлiнiң өзектi мәселелерi. Алматы, “Ана тiлi”, 1998, С. 100-105.
12. Хұсаинов К.Ш. Дыбысбейнелеуiш негiздердiң морфологиялық құрылымы // Қазақ тiлi тарихи лексикологиясының мәселелерi. Алматы, “Ғылым”, 1988, 40-64 бб.
13. Хұсаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. Алма-Ата, “Наука”, 1989, 230 с.
14. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. Алма-Ата, 1986.


* Идеофон терминiнiң бiр мағынасы идеография - “мәндi, мағыналы жазу” терминiне ұқсас.

* Бұл арадағы гуле- елiктеуiшi құрамындағы кириллицамен берiлген [у] екi дыбыстың қосындысы - ѕ+у [üw] - деп қараған жөн.

* [У]әрiбiнде тiл табиғатына сәйкес қос дыбыс (Ѕу~Ѕѕ) ретiнде берiп отырмыз.

* [И] әрiбiн тiл табиғатына сәйкес қос дыбыс ретiнде (ый//iй) жазуды жөн көрдiк.